Beperkingen voor iedereen is niet eerlijker dan 2G

 

Pokkenbriefje uit 1917 (CC BY 3.0 - Museon - Europeana).

Het zogenaamde ‘2G’ – waarbij een negatieve coronatest niet volstaat voor toegang – zou ingrijpender zijn dan andere maatregelen tegen het covid-19 virus omdat het onze grondrechten zou aantasten. Zoals ik schreef is daar wel een en ander op af te dingen en hebben we al maatregelen moeten nemen die minstens zo vergaand zijn als 2G.

Naast het argument dat het ingrijpender zou zijn, zeggen de critici ook dat 2G niet tegen de verspreiding van het virus helpt en je het daarmee dus gecontroleerd laat rondgaan. De NOS schreef op 29 december:

De minister blijft geloven in 2G en wijst erop dat het in veel Europese landen al is ingevoerd. Strenge selectie bij drukke cafés en evenementen kan ertoe leiden dat de overige regels minder streng kunnen worden. “Het kabinet is helder: 2G moet je toevoegen aan je gereedschapskist. Anders zit je langer in de lockdown.” Hij zegt te begrijpen dat de Tweede Kamer er tegenaan hikt. “Maar ik hoop en verwacht wel dat de Kamer het aanneemt.”

Het lijkt me duidelijk dat 2G is bedoeld als manier om weer open te gaan, nadat eerst door de lockdown en het boosteren de besmettingen flink zijn gedaald. Over op welk punt dat verantwoord is kun je twisten (en het zou erg goed zijn als er standaarden komen bij welke besmettingsgraad en ook andere parameters welke maatregelen of versoepelingen verantwoord zijn). 2G voorkomt dan dat de besmettingen weer (snel) gaan oplopen. Net als andere maatregelen zoals testen, mondkapjes etc. is het niet waterdicht, en het is een aanvulling op al het andere dat we kunnen doen om de pandemie te beteugelen.

In de meeste EU-landen bestaat 2G dus al of wordt het binnenkort ingevoerd, vaak op veel meer locaties dan alleen horeca en evenementen. In Frankrijk en Italië komt 2G ook in bijvoorbeeld het openbaar vervoer. In Italië, Frankrijk, België en Duitsland is of wordt vaccinatie verplicht voor zorgmedewerkers en in Griekenland voor mensen boven de 60 jaar. Oostenrijk heeft een lockdown voor ongevaccineerden en voert een algehele vaccinatieplicht in.

De argumenten vóór vaccinatiedrang lijken duidelijk, en ook moreel verdedigbaar, mits dergelijke maatregelen daadwerkelijk tot minder ziekenhuisopnames leiden en dus de zorg ontlasten. De Belgische premier De Croo verwoordde het zo: “Ongevaccineerden doen een onevenredig beroep op de zorg. Daarom wordt het publieke leven alleen nog toegankelijk voor gevaccineerden.” Dat gaat ver, maar ook in Nederland liggen er veel meer ongevaccineerden in de ziekenhuizen en zouden met een hogere vaccinatiegraad minder operaties hoeven worden uitgesteld en dus levens kunnen worden gered. Na de boostercampagne zal dit nog duidelijker zijn.

In veel van die landen is de situatie in de ziekenhuizen nog minder nijpend dan bij ons, omdat wij zo weinig ic-bedden hebben. Bij ons spaart alles wat je doet om minder coronapatiënten op de ic’s te doen belanden dus sowieso levens, want minder uitgestelde kritieke zorg zoals hart- en kankeroperaties. Juist van deze mensen worden nu de grondrechten geschonden, veel meer dan van ongevaccineerden die je bepaalde beperkingen oplegt. Zoals ik eerder schreef gaat het bij elkaar inmiddels om zeker 210.000(!) operaties. Ik vind dat onvoorstelbaar. Het recht op lichamelijke integriteit kan toch geen voorrang hebben boven het zoveel fundamentelere recht op leven.

De 2G alleen lost dit probleem natuurlijk niet op, maar 2G uitstellen totdat alle rest op orde is (en dat kan nog wel even duren) vind ik onjuist en moreel onaanvaardbaar, omdat uit onderzoek blijkt dat het wel degelijk effect heeft. Voor veel mensen die op een operatie wachten is het zuur, onverteerbaar soms, dat zij moeten wachten omdat ongevaccineerden drie weken een ic-bed in beslag nemen (in die tijd kun je zo’n 20 andere patiënten helpen). Dit tart elk rechtvaardigheidsgevoel. Het wakkert ook negatieve sentimenten tegen ongevaccineerden aan.

Tegenstellingen

Misschien wel het meest gehoorde argument tegen 2G is, dat het een deel van de bevolking zou ‘uitsluiten’ en daarmee de tegenstellingen en polarisatie aanwakkert. Vreemd dan dat er juist bij ons zoveel polarisatie lijkt te zijn terwijl wij een van de weinige EU-landen zijn die hier nog helemaal niet mee werken. Het zou ook best eens andersom kunnen werken: wanneer ongevaccineerden geen enkele consequentie van hun keuze ondervinden, terwijl anderen daar wel de prijs voor betalen, zet dat juist kwaad bloed en werkt polarisatie in de hand.

Het klopt dat, zoals bijvoorbeeld Marion Koopmans stelt, ongevaccineerden diverse motivaties hebben en er ook mensen bijzitten die zich voor de rest aan alle maatregelen houden en erg hun best doen. Die wil je niet met de wappies gelijkstellen en hoop je met goede informatie alsnog te overtuigen. Sowieso is het cruciaal dat nog meer werk wordt gemaakt van het geven van goede informatie aan verschillende (doel)groepen, en het tegengaan en weerleggen van desinformatie op bijvoorbeeld sociale media. Er zijn al goede initiatieven wat dit betreft maar het is moeilijk opboksen tegen de manier waarop nepinformatie wordt verspreid, met soms duizenden retweets door bots binnen enkele uren, zoals dit voorbeeld over #vaccinatieschade laat zien. Ook het feit dat volksvertegenwoordigers als Thierry Baudet actief campagne voeren tegen het coronabeleid en vaccinaties, en hun achterban dagelijks ophitsen en van valse informatie voorzien, is zeer schadelijk.

Je kunt niet wachten totdat iedereen zonder enige drang van nut en noodzaak van vaccineren overtuigd is. Want hoewel vaak het tegendeel wordt beweerd is de kans groot dat dwang- en drangmaatregelen de vaccinatiegraad verhogen. Ik heb eerder hierover geschreven, en De Volkskrant aangehaald waar men de vaccinatieplicht in verschillende landen en van verschillende vaccins beschrijft. Ik was stomverbaasd te vernemen dat wij bijvoorbeeld een ‘pokkenbriefje’ hebben gehad, een bewijsje van de verplichte vaccinatie voor kinderen die gold tot 1975 (toen de pokken eindelijk waren uitgeroeid dankzij collectieve vaccinatie). Daarvan kon je vrijstelling krijgen als je ouders om religieuze redenen bezwaren hadden. Zo uitzonderlijk is die plicht dus niet. In het betreffende artikel haalt men onderzoek uit de VS aan, waaruit blijkt dat de vaccinatiegraad hoger ligt in staten met zelfs een lichte vorm van verplichting – eentje waarbij men alsnog mag weigeren met een beroep op gewetensbezwaren. In Europa bleken boetes de vaccinatiegraad tegen mazelen en rode hond te verhogen.

Oneerlijk

Het is niet eerlijker om alleen maatregelen te nemen die voor iedereen gelden, omdat er een groot verschil is tussen gevaccineerden en ongevaccineerden in hun rol bij de verspreiding van het virus en vooral bij de druk op de ziekenhuiszorg. Dit geldt ook nu de vaccins wat minder goed tegen verspreiding helpen, wat met de boosters sowieso grotendeels wordt opgeheven. Het is juist oneerlijk als we allemaal in lockdown moeten blijven, terwijl we met 2G (deels) open zouden kunnen. Er wordt van gevaccineerden onterecht solidariteit verwacht met een groep die zelf niet solidair is. Dat zij soms oprechte redenen hebben en geen wappie zijn, doet daar niks aan af. Hun keuze, waarom dan ook gemaakt, benadeelt anderen en de samenleving. We zitten in een crisis, er wordt van veel mensen veel gevraagd, soms meer dan ze kunnen dragen. Het is een vorm van luxe om deze groep volledig uit de wind te houden, en hun voor ons allen zeer nadelige keuze met zijn allen op te vangen. In theorie is dit nobel, en in ‘vredestijd’ wanneer de situatie niet zo nijpend is op diverse vlakken in de samenleving, zou dit wellicht op zijn plaats zijn.

De samenleving is totaal ontwricht door het virus en de bestrijding ervan. Een prik halen is dan een relatief simpele handeling. Daar mag in deze omstandigheden best wat druk op worden gezet. Ondertussen moet de overheid ook al het andere doen dat binnen haar bereik ligt om het virus te bestrijden: ventilatie, breder testen, strenger toezien op quarantaine voor positief geteste mensen en hen ook faciliteren, en maatregelen ook beter handhaven.

Daarbij zou men ook wat meer zijn licht kunnen opsteken in andere landen, waar het soms toch wat beter gaat dan hier, en niet altijd de wijsneus van de EU willen zijn die het denkt af te kunnen met minder ic’s, testen, boosteren of mondkapjes. De Tweede Kamer uitte meermaals haar frustratie over het trage optreden van onze regering; hopelijk gaat ze bij 2G niet zelf op de rem staan, waardoor we weer achter de buurlanden aanhobbelen en strengere lockdownmaatregelen nodig blijven hebben. Ik wens minister Kuipers veel succes en heb goede hoop dat hij kundig en voortvarend zal optreden.

Exponentiële groei - de omikron variant

Een week is een eeuwigheid bij exponentiële groei. Vier dagen ook. Dat zijn bij de omikronvariant van het COVID-19 virus twee verdubbelingen. Een verdubbeling van 1% naar 2% lijkt niks, maar van 50 naar 100 is een wereld van verschil. Twee verdubbelingen later ingrijpen kan betekenen dat de vijver niet voor 25% maar voor 100% bedekt is met waterlelies, het kan vele duizenden ziekenhuisopnames of zelfs doden schelen. We verkijken ons continu op exponentiële groei. Ook ik schrok me weer een hoedje toen ik voor de gelegenheid de saga van het schaakbord met de rijstkorrels opzocht. Die gaat ongeveer zo:

In India leefde een koning met een groot verdriet. Hoewel hij de laatste oorlog had gewonnen, was zijn zoon omgekomen in de strijd. Hij sloot zich op in eenzaamheid. Op een dag klopte er een bezoeker aan. Hij had voor de koning een spel ontwikkeld met twee legers, op 64 zwarte en witte vakjes. De koning vond het een prachtig spel, en wilde de avonturier bedanken: hij mocht alles vragen wat hij wilde!

De bezoeker vroeg het volgende: “Ik wil 1 rijstkorrel voor het eerste vakje op het schaakbord, 2 voor de tweede, 4 voor de derde, en het aantal verdubbelt voor ieder vakje tot 64.” “Maar natuurlijk,” zei de koning, “wat een bescheiden vraag!” Een week later klopten verwarde wiskundigen aan bij het kasteel. Het ging namelijk om een totaal van 18.446.744.073.709.551.615 rijstkorrels: zóveel dat heel India bedekt zou zijn onder een laag van 30 centimeter rijst. De koning benoemde de avonturier tot zijn hoogste raadgever, want zoveel rijst kon hij met de beste wil niet geven.

Iemand probeerde dit schaakspel met de rijstkorrels na te bouwen, en waar de korrels niet meer op de vakjes pasten gebruikte hij buizen om ze in te stoppen. Maar die werden al snel te hoog. In het 18^de vakje al 140 cm, ofwel bijna 3 kilo rijst, en het 26^ste vakje zou meer dan 300 meter hoog worden, dus hij besloot miniaturen van hoge dingen te maken en die op de vakjes te plaatsen:

Zo hoog als de buizen zouden reiken als ik wél zou doorbouwen. Dus, op vakje 26 komt een miniatuur Eiffeltoren. En op andere vakjes andere hoge dingen. Dingen waar miniaturen van zijn of van te maken zijn.

De Burj Kalifa (hoogste gebouw ter wereld), de Mount Everest natuurlijk en daarna het International Space Center. De maan, Mars, de zon en als laatste, heel toevallig maar bijna ontroerend toepasselijk, de Voyager. Bijna de laatste buis, de 62e,  met rijst zou zo hoog zijn als de afstand van de aarde tot het door mensen gemaakte object dat het verste staat van de aarde.

Verder dan ons eigen zonnestelsel dus. En dat moet je dan nog eens met 4 vermenigvuldigen voor vakje 64. Mindblowing.

Op het eerste gezicht denk je er met een paar grootverpakkingen rijst wel te zijn, of oké, als je iets beter nadenkt misschien een paar vrachtwagens. Maar dan heb je toch echt wel genoeg rijst. Het geniepige is: twee vakjes minder op het schaakbord en je had ‘maar’ een kwart van de hoeveelheid gehad (zoals de vijver met waterlelies 2 dagen eerder nog maar voor een kwart bedekt is). Bij vakje 20 zit je op een nog overzichtelijke 10 kilo, bij vakje 25 is dat opgelopen naar 336 kilo en bij vakje 30 zit je op meer dan 10.000 kilo. Bij vakje 34 is dit al opgelopen tot bijna 172.000 kilo, en daarna worden de getallen zo astronomisch dat je je er helemaal niks meer bij kunt voorstellen.

Omdat dit soort cijfers en berekeningen voor gewone stervelingen (in tegenstelling wellicht tot wiskundigen, astronomen en epidemiologen) niet te bevatten zijn, gaan we telkens nat. En daarom denken veel mensen nu: ‘Maar het gaat toch goed? De cijfers dalen toch? En er zijn nog maar een paar procent omikron gevallen in Nederland, bovendien weten we nog helemaal niet hoe ziekmakend omikron nou precies is. Stel dat het maar half zo ernstig is, dan zitten we juist goed’. Dat laatste klopt dus niet: het blijkt dat je met een iets hogere besmettelijkheid dan toch al heel snel op meer ziekenhuisopnames en doden komt, alweer door de verraderlijke exponentiële groei.

De regering heeft dat dit keer iets beter begrepen en neemt maatregelen voordat de cijfers weer omhoog schieten. Maar eigenlijk wisten ze dit een week geleden ook al, want toen liepen de cijfers in andere landen met meer omikron besmettingen ook al op. Dit schreef het OMT in haar advies op 10 december, een week voordat uitlekte dat het OMT een harde lockdown adviseert: ‘Er worden verdubbelingstijden van 2 tot 3 dagen gerapporteerd uit Zuid-Afrika en het Verenigd Koninkrijk, en dat duidt op een mogelijk zeer snelle toename van het aandeel omikron in het aantal infecties.’

Ook meldt het OMT dat in een specifieke GGD-teststraat in Amsterdam het aantal omikron gevallen opliep van 0,5% op 3 december tot ruim 3% op 10 december. Verder werd benadrukt hoeveel nog onzeker is (vooral hoe ernstig infecties verlopen en hoeveel ziekenhuisopnames je dus kunt verwachten, en hoeveel besmettelijker hij nu is), om te vervolgen met: ‘De eerste simulaties waarin mogelijke combinaties worden berekend, suggereren dat de omikronvariant, ook bij voortzetting van de huidige maatregelen, een mogelijke golf van infecties kan veroorzaken in de komende maanden met een grotere omvang dan de golf die we achter de rug hebben.’

En: ‘De verwachting is dat de omikronvariant in de komende weken de plaats van de deltavariant zal overnemen. De eerste modelmatige verkenning van de mogelijke implicaties van de omikronvariant, kent veel onzekerheden.’ Eén van de aan het OMT gepresenteerde modellen laat een mogelijk hoge piek in besmettingen en daarmee ook ziekenhuis- en IC-opnames in januari zien. Vanwege de onzekerheden, wil het OMT de komende week gebruiken om de situatie opnieuw te beoordelen, omdat er waarschijnlijk belangrijke gegevens over ziekmakend vermogen beschikbaar komen.’

Een week later is nog steeds niet duidelijk hoe ziekmakend omikron precies is, en of hij veel besmettelijker is dan delta of vooral beter aan onze immuniteit (door doorgemaakte ziekte dan wel vaccinaties) kan ontsnappen. En over de hoogte van de verwachte piek in januari kon men ook nog niet meer zeggen. Maar nu adviseerde het OMT wel een heuse lockdown en geen voortzetting van de halve, die overigens creatief werd omzeild door onder werktijd te sporten en met vrienden te lunchen. (In de media verschenen artikelen over het aanpassen van werktijden en het veranderen van vastgeroeste gewoontes om aan die avondlockdown te ontsnappen, heel constructief.) De motivatie is duidelijk: de risico’s zijn te groot dat omikron, door de razendsnelle verspreiding en het vermogen aan onze immuniteit te ontsnappen, de zorg weer verder zal belasten. Dat op een moment dat nog veel planbare zorg (ook de kritieke, dus kanker- en hartoperaties) is afgeschaald en de uitval gigantisch is. Oftewel: de kans is groot dat nog meer operaties afgezegd moeten worden, en er wellicht ook niet genoeg ic bedden (en vooral personeel) is om alle coronapatiënten te behandelen. Met meer doden tot gevolg. Maar dat wisten we allemaal vorige week ook al.

Dit zie je vaker. Ook bij het nieuwe advies van de Gezondheidsraad over het boosteren was er in feite niet veel nieuwe info beschikbaar, maar werd een maand later toch geadviseerd veel breder te boosteren, op grond van merendeels precies dezelfde bronnen die voor het eerdere advies ook werden geraadpleegd, zo liet een reconstructie van de Volkskrant zien. Ondertussen liepen de sterftecijfers op, en eer we waren begonnen was de oversterfte meer dan 1000 mensen per week. Veroorzaakt door Nederlandse eigenwijsheid of beter gezegd hardleersheid, de neiging dingen nog even aan te kijken, te wachten totdat we het zeker weten en ook vooral: je verkijken op de werking van exponentiële groei. Een week is een eeuwigheid bij exponentiële groei.

Deze week (of zelfs maar 4 dagen) vertraging kan ons straks voor grote problemen plaatsen. Volgens berekeningen zaten we in Amsterdam op woensdag al op 25% omikron, dus dat zou begin van de week zomaar 100% kunnen zijn. De vaccins werken nauwelijks nog tegen besmetting en ook minder goed tegen ziekenhuisopname, dus zonder booster ben je opeens weer deels onbeschermd. Wat we ook telkens vergeten: de besmettingen die je vandaag in de cijfers ziet zijn een week geleden opgelopen, en het duurt nog enkele weken voordat we die terugzien in de ziekenhuisopnames. Daarbij raken in eerste instantie vooral jongere mensen besmet en zij worden er minder ziek van. Daardoor lijkt het nu alsof omikron minder ziekmakend is.

Toch staat nu maar 30% van de bevolking achter de nieuwe maatregelen, zo meldde EenVandaag. Eigenlijk vreemd: een van de meest gehoorde klachten was steevast dat men te laat ingreep en te snel versoepelde, waardoor we met hogere golven en een overbelaste zorg opgescheept zitten. Ook nu wordt geroepen dat het allemaal de schuld is van de regering, omdat zij in september te snel versoepelde (wat natuurlijk ook wel klopt maar geen reden is nu minder te doen). Straks zal men ongetwijfeld zeggen dat ze (minimaal) een week eerder hadden moeten ingrijpen. Het probleem is: bij exponentiële groei moet je zo snel handelen dat de meesten het probleem nog niet zien, en je misschien ook nog niet zeker weet hoe groot het gevaar is. Wanneer het dan achteraf allemaal wel helder is, is het makkelijk roepen. De kans is groot dat men weer te laat is geweest…

De kool, de geit en de druk op de zorg

 

Veel Kamerleden hekelen het huidige ad-hocbeleid en gehop van lockdown naar lockdown, en vragen de regering om een langetermijnstrategie. Maar ze komen zelf ook niet met een structurele oplossing en gaan moeilijke keuzes uit de weg. Zo zien velen de noodzaak in van de huidige maatregelen en enkelen zouden zelfs nog verder willen gaan, maar diverse fracties vroegen ook om opheffing van het verbod op georganiseerde amateursport na vijven, vooral voor kinderen en jongeren. Terecht reageerde Rutte daarop met het verzoek of ze dan gelijk even wilden aangeven welke maatregel ervoor in de plaats moet komen. Daarop kwam geen antwoord, want niemand wil een bepaalde sector nog harder aanpakken. We willen kortom, bijna allemaal de kool en de geit sparen.

Twee weken geleden verwoordde Marc Bonten het heel helder bij Nieuwsuur: je kunt niet de zorg ontlasten, geen harde maatregelen nemen en ook geen vaccinatiedrang of dwang invoeren. Buiten een groep virologen, epidemiologen en aanverwanten die via (social) media steeds oproepen tot harder ingrijpen omdat we in feite al in code zwart zitten, willen weinigen die keuze echt maken. Zo vond zo ongeveer iedereen in de Kamer die erom werd gevraagd een vaccinatieplicht niet aan de orde en disproportioneel, al hoor je de laatste dagen ook wel zeggen dat je voor de toekomst niks kunt uitsluiten. Ook minister De Jonge liet zich in die termen uit.

Alles uit de kast

Dat argument hoor je overigens vaker: een vaccinatieplicht, of ook het veel minder vergaande 2G, kan pas aan de orde zijn als echt alles uit de kast is gehaald. Ook over het sluiten van scholen wordt dat gezegd. Zodat we in een cirkel belanden: zolang op gebied A niet meer is gedaan, gaan we op gebied B ook niet zo ver, want dat is ‘disproportioneel’. Zo houden we elkaar gevangen en maken geen keuze, en maken daarmee eigenlijk wel een keuze, namelijk om de zorg minimaal te ontlasten.

Het huidige maatregelenpakket is het minimale dat het OMT adviseerde, en daar is vervolgens door het kabinet nog wat afgehaald. Het advies bevatte ook een langere kerstvakantie, coronapas in winkels en langere treinen (in het eerdere advies werd ook voorgesteld om weer met een strikt binnenlands reisadvies te komen, ik neem aan dat men daar ook nog steeds achter staat). Met dit pakket zou volgens het OMT het aantal kontakten dat tot virusoverdracht leidt met 20-25% worden verminderd. Bij een reproductiegetal van 1,2 a 1,25 is dat nodig om het aantal besmettingen te stabiliseren, niet eens verminderen. Daar heeft kabinet dus nog wat van afgehaald, en de Kamer wilde daar nog weer wat afhalen. Dit betekent dat de belasting in de zorg lang hoog zal blijven en het langer zal duren voordat de planbare zorg weer kan worden uitgevoerd, lees voordat mensen met kanker, erge pijn of een andere nare aandoening geholpen kunnen worden en de verpleegkundigen weer normale roosters hebben. Een situatie die volgens sommigen nagenoeg gelijk staat aan code zwart. Inmiddels is de ‘R’ gezakt naar net onder de 1, dus misschien hebben we mazzel en zal die toch nog iets verder dalen. Daar staat tegenover dat de verwachting is dat met de nieuwe Omikron-variant de R sterk zal stijgen (in de Zuid-Afrikaanse provincie waar hij nu al dominant is, ging de R van 0,8 naar boven de 2), en dat die, volgens berekeningen van de Europese gezondheidsdienst ECDC, over een paar maanden de overhand zal hebben.

Mager advies

Het is onbegrijpelijk dat het OMT niet met een verdergaand advies kwam, zoals sommige leden wel hadden bepleit. Zij moesten het afleggen tegen leden die het welzijn van de kinderen boven een toegankelijke zorg voor iedereen stelden. Dat ook kinderen hier de dupe van zijn blijkt o.a. uit dit schrijnende verhaal. De zorg loopt al weken compleet vast, een groot deel van de planbare zorg - ook steeds meer de kritieke - wordt uitgesteld. Verpleegkundigen draaien diensten van 12 uur, tijd om te eten is er nauwelijks. Ook de wijkzorg slaat alarm en er sterven weer tientallen ouderen per dag in de verpleeghuizen aan corona.

Het OMT zou zich beter kunnen beperken tot het doorrekenen van het effect van verschillende maatregelen, zonder zich in de inhoudelijke discussie te mengen over wat al dan niet wenselijk is. En die doorrekening zou direct - dus vóór de persconferentie - openbaar moeten worden gemaakt, zodat de media en de Kamer hun werk kunnen doen, namelijk de macht controleren en kritisch bevragen.

Velen verwijten Rutte en de regering gebrek aan visie, het chagrijn in de Kamer en op straat neemt met de dag toe, en de trage boostercampagne waarbij we weer eens helemaal onderaan bungelen, helpt natuurlijk niet. Maar helemaal terecht is dat ook niet. Ten eerste volgt het kabinet in grote lijnen het OMT en de Gezondheidsraad, en hun adviezen waren ook mager. Toen onze buren al aan het prikken waren was daar volgens de Gezondheidsraad nog geen enkele noodzaak toe. Terwijl in andere landen kinderen al vlijtig worden gevaccineerd beveelt de Gezondheidsraad aan slechts een heel klein deel dat extra risico loopt te vaccineren. En nu België honderdduizenden kindervaccins van Pfizer heeft klaarliggen, ziet men daar bij ons nog geen noodzaak toe. Dus mocht de Gezondheidsraad over een maand opeens besluiten dat kinderen vaccineren toch wel een goed idee is (weinig risico, veel winst, wellicht de enige manier om sluiting van de scholen nog te voorkomen), dan zijn we nog wel even bezig om ze hier te krijgen en vervolgens alles logistiek te regelen, en vergeet niet dat de ict-systemen ervoor ook nog op orde moeten worden gemaakt.

Pijnlijk

Maar ook de publieke opinie en de media spelen een rol. Zo is een bekende mantra, die met grote regelmaat in de media door deskundologen wordt verkondigd, dat je ongevaccineerden niet moet ‘stigmatiseren’ want dat werkt averechts. Dwang is al helemaal uit den boze, en we moeten ons in ze verplaatsen want het zijn heus niet allemaal wappies. In diverse reportages op het Journaal, Nieuwsuur en in kranten kwamen ze aan het woord. Bijvoorbeeld een vrouw die vertelde hoe pijnlijk het is om niet naar een terras te kunnen, want dan kun je niet meer binnen plassen zonder eerst een test te moeten doen, en als zwangere vrouw moet je juist vaak plassen. Gezellig winkelen was er daardoor ook niet meer bij. Een hele ‘gewone’ vrouw, absoluut geen wappie, sympathiek ook, iemand die je een terrasje gunt. En omdat het verboden is om op zo iemand druk uit te oefenen en we haar in haar waarde moeten laten, werd er niet bij verteld dat juist je als zwangere niet laten vaccineren extra risico’s met zich meebrengt, voor moeder en kind, zoals afgelopen week pijnlijk duidelijk werd. (Waarom is de filmploeg van de NOS niet met haar naar een dokter of gynaecoloog gegaan om haar te laten informeren over de mogelijke gevolgen van haar keuze en had dat ook uitgezonden?)

De media zouden hun aandacht beter kunnen richten op het tegengaan van desinformatie, wat immers levens kost, in plaats van de indruk te wekken dat het allemaal puur een persoonlijke aangelegenheid is en ons te vertellen dat we toch vooral aardig moeten blijven tegen ongevaccineerden. De meerderheid is volgens mij juist verrassend genuanceerd, en velen kennen wel mensen in hun omgeving die niet zijn gevaccineerd.

Ik zou zelf juist liever horen hoe ik op een goede manier het gesprek kan aangaan want het is nou eenmaal wel een zaak van leven en dood. Door je te concentreren op de informatie en niet op de personen erachter ga je ook vooroordelen en polarisatie tegen. Het is ook best ingewikkeld om altijd het onderscheid te zien tussen betrouwbare informatie en nepnieuws of hoaxes, en je wordt soms langzaam de complothoek in gedreven, bijvoorbeeld door de algoritmes van YouTube zoals Arjen Lubach vorig jaar zo treffend aantoonde. Het is verbluffend hoe weinig media op dat gebied doen terwijl het zo ontzettend belangrijk is.

Ik kan me heus voorstellen dat het soms pijnlijk kan zijn als ongevaccineerde om niet meer vanzelfsprekend op allerlei plaatsen naar binnen te mogen, maar het valt toch wel behoorlijk in het niet bij het zoveel grotere leed van de vele duizenden mensen die al zo lang op een belangrijke operatie wachten, en de opnieuw stille ramp die zich in de verzorgingshuizen onder ouderen voltrekt. Nee, dat is niet enkel de schuld van de ongevaccineerden. Het ligt ook aan de afname van de effectiviteit van de vaccins, de trage boostercampagne, het grootschalige gesjoemel met QR codes (oh wacht, dat zijn wel weer ongevaccineerden die zo zonder test toch naar binnen konden), en in het algemeen teveel mensen die vinden dat hun eigenbelang boven dat van de samenleving gaat. Maar zonder 15% ongevaccineerden liep de zorg niet vast ondanks de Haagse traagheid en stroperigheid, en waren de cafés nu nog gewoon ’s avonds open.

Zondebokken

Het klopt dat we de neiging hebben in moeilijke tijden een zondebok te zoeken en dat het niet constructief is een enkele groep eruit te pikken en als enige schuldige aan te wijzen. Maar misschien is het probleem wel dat we ongevaccineerden inderdaad teveel als groep zien en niet als vooral toch een bonte en toevallige verzameling van mensen die iets dat ons heel erg zou helpen uit deze crisis te komen, om verschillende redenen nalaten. Geen groep met een collectieve identiteit, belang en andere kenmerken, maar allemaal losse individuen wiens angsten, twijfels of misplaatste overtuigingen nu onbedoeld en ongewild, leidt tot de dood van anderen. Een keuze die je wat mij betreft niet zou moeten mogen maken, omdat je daarmee als overheid ook het signaal geeft dat dit dus ook een optie is, en dus legitiem. En dan is het logisch dat mensen die optie willen kunnen gebruiken zonder vervolgens toch als paria te worden weggezet en van zaken te worden uitgesloten.

Daarbij hebben we nogal de neiging om het eigen straatje schoon te vegen. Iedere keer wanneer er nieuwe maatregelen dreigen, roepen de horeca, de winkels, de amateursportverenigingen, de reisbranche, de voetbalbond en de theaters om het hardst dat het probleem niet bij hun zit. ‘WIJ hebben het allemaal fantastisch geregeld, we doen zo ons best, en nu worden we daarvoor gestraft’. In plaats van het veel realistischere: ‘Ook wij zullen zeker hebben bijgedragen aan de huidige golf van besmettingen, het is nou eenmaal erg moeilijk dat helemaal te vermijden, en we hebben er begrip voor dat er nieuwe maatregelen nodig zijn, ook in onze branche’.

Zo ook individuen: de ongevaccineerden die op tv kwamen riepen allemaal in koor dat zij het probleem niet waren: ‘IK draag altijd een mondkapje waar het moet en let op de afstand, ik heb juist de indruk dat veel gevaccineerden er veel lakser mee omgaan omdat ze denken toch wel beschermd te zijn’. In de psychologie is vaker gewezen op het mechanisme dat we onszelf structureel overschatten en anderen onderschatten in bepaalde zaken. Zo vindt bijna iedereen dat hij/zij socialer dan gemiddeld rijdt, zich beter dan gemiddeld aan regels houdt, aardiger is dan gemiddeld etc. Dat leidt tot een stuitend gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel.

Vaccinatieplicht

Opvallend is dat in andere landen bepaalde keuzes wel worden gemaakt. In Oostenrijk, een van de weinige landen waar de zorg net zo dreigde vast te lopen als bij ons is gebeurd, is een strenge lockdown ingevoerd - je weet wel, zo’n echte waarbij niks open is, niet alleen na vijven, en je ook echt thuis moet werken. Deze volgde op een lockdown voor de ongevaccineerden en wordt daar ook weer door gevolgd. Waarna er dan in februari een vaccinatieplicht komt met maandelijkse boetes. Ook Duitsland gaat over tot een plicht in februari, en voert nu al op grote schaal 2G in. Ook daar lopen, met veel meer capaciteit dan hier, de IC’s vol. Diverse andere landen hebben vaccinatie verplicht gesteld voor bepaalde beroepen en passen 2G toe in het maatschappelijk leven. Ook de boetes voor verschillende overtredingen zijn hoger. Er zijn protesten, zeker, maar de meeste mensen zien de noodzaak van deze maatregelen in, wil je de zorg overeind houden en het aantal besmettingen in de hand houden.

Tegenover het mechanisme van de zelfoverschatting, de alom circulerende misinformatie en wantrouwen in de overheid staan daar sterkere gemeenschapswaarden, is men toch wat gedweeër, en heeft men misschien een wat minder groot ego waardoor de Individuele Vrijheid met een iets kleinere letter wordt geschreven. Wij waren trots op onze 'intelligente lockdown' en we roemen graag onze eigenzinnigheid, maar die lijkt zich nu tegen ons te keren.

Regering

Misschien hebben we de regering die we verdienen, en die zeker het beste onze eigen mentaliteit en zwakheden weerspiegelt. Een regering die iedereen te vriend wil houden en steeds de kool en de geit probeert te sparen, en wanneer duidelijk is dat dat niet lukt in eerste instantie de problemen gaat bagatelliseren alvorens uiteindelijk toch schoorvoetend van strategie te veranderen. Zo zei minister De Jonge meermaals dat er nog lang geen code Zwart is, terwijl IC verpleegkundigen daar anders over denken. Vandaar steeds weer dat misplaatste optimisme en naïviteit: ‘Als jullie je nou maar ietsje beter aan de basisregels houden, dan hoeven wij geen rotmaatregelen te nemen en kunnen iedereen te vriend houden.’ Maar de gemiddelde Nederlander is misschien net zo’n opportunist als Rutte, en heeft een eenduidige boodschap nodig waarvan men ook echt de noodzaak inziet.

We hebben een daadkrachtigere regering nodig die niet bang is voor verzet maar de burger wel serieus neemt. Die eerlijk en transparant is over de afwegingen en de moeilijke keuzes die gemaakt moeten worden. Een overheid die ons, ik durf het bijna niet te zeggen, misschien een beetje kan verheffen. En die de noodzakelijke veranderingen in ons bestuur en organisatie kan doorvoeren om beter met dit soort crises om te gaan. De kans dat Rutte 4 hiertoe in staat is lijkt me helaas uitgesloten.

De nieuwswaarde van populisten

 

Meer nog dan andere partijen hebben rechtspopulistische politici media aandacht nodig, en die krijgen ze ook voldoende met dank aan alle controversiële uitlatingen. Over de ongemakkelijke relatie van de ‘msm’ (mainstream media) met rechtspopulisten en hun invloed op de populariteit daarvan, stond vorige maand een interessant stuk in de Volkskrant. Media staan in de rij voor een gesprek met Geert Wilders, die dat zelf afhoudt. Met als gevolg dat er juist veel over hem wordt gepraat. Baudet stapt herhaaldelijk op uit talkshows als hem iets niet bevalt, met meer aandacht als gevolg. “Media aandacht en partijpopulariteit versterken elkaar: journalisten doen verslag van een partij, waarna die partij in de peilingen stijgt, waarna meer media erop duiken, waarna de zetelaantallen blijven oplopen, etc.”

Zichtbaarheid

Dat wordt bevestigd door onderzoek naar het verband tussen de zichtbaarheid van Wilders in drie Nederlandse kranten en zijn zetelaantal in de peilingen tussen 2004 en 2017. Daarbij was de invloed van de media aandacht belangrijker dan die van de peilingen. Dit bevestigt de vaak gehoorde (en door de media vaak ontkende) bewering dat de populariteit van populisten mede aan overmatige media aandacht is te wijten. Deze aandacht, ook als die kritisch is, verschaft de partij legitimiteit. Hoewel populisten zelf altijd beweren dat de media zo vooringenomen zijn, profiteren ze er dus wel degelijk van, meer dan middenpartijen ook. Een optreden van Baudet of Wilders met bijbehorende provocerende uitspraken en felle discussies, leidt tot meer aandacht in andere media en op Twitter. Hun achterban smult er vervolgens van hoe zij de gevestigde macht uitdagen en zich niet de mond laten snoeren. Hoewel Twitter meer preken voor eigen parochie is, en het dezelfde volgers zijn die talloze tweets van Baudet en Wilders retweeten, versterkt Twitter ook de aandacht voor hen weer. Geregeld halen hun uitspraken op Twitter het journaal.

Media zijn zich van deze invloed wel bewust, al bagatelliseren ze het soms ook, zo blijkt uit een rondgang van de Volkskrant bij verschillende media en (oud)journalisten. Men wil brengen wat ‘relevant’ is, maar wanneer is dat het geval? En media geven toe ook te profiteren van populistische politici omdat hun uitspraken zo lekker stellig en simpel zijn, in tegenstelling tot het soms wollige taalgebruik van gematigde politici. Dat doet mij denken aan een artikel in de Volkskrant van 2014, waarin werd uitgelegd waarom eenmansclubs zoals Federatief Joods Nederland (Loonstein) of Rikus Spithorst van de Maatschappij voor beter OV zo vaak in de media kwamen, en de veel grotere gematigde organisaties als het CIDI en Rover veel minder:

“Journalisten bellen hem vaak voor achtergrondinformatie of een stevige quote, die hij meestal meteen kan oplepelen (...) Spithorst heeft een eigen geluid en neemt geen blad voor de mond. Dat maakt hem verfrissend. Hij neemt altijd op en reageert meteen, terwijl Rover lang op zich laat wachten en diplomatiek antwoordt”, aldus een redacteur van de Volkskrant. Dit verhaal geldt natuurlijk ook voor eenmansbedrijf Een Ander Joods Geluid, dat in het artikel niet werd genoemd. Jaap Hamburger reageert snel met stevige kritiek, dingen die niet-Joden niet zo snel durven zeggen over Israel of antisemitisme. En journalisten hebben haast, hun stukkie moet snel klaar en er moet een pakkende kop boven. Dan heb je meer aan Wilders, Baudet, Spithorst of Hamburger dan aan een gematigd iemand die goed nadenkt over wat hij/zij de krant vertelt en wellicht eerst even wil overleggen met de communicatie adviseur.

Nieuwswaarde

Hoewel verschillende journalisten desgevraagd aangeven goed op te letten en af te wegen of de strapatsen van Baudet of Wilders wel echte nieuwswaarde hebben, domineren ze toch vaak de berichtgeving. Trouw geeft toe ondanks pogingen ‘proportioneel aandacht te besteden aan de partijen’ daar niet altijd in te slagen. Marcel Gelauff van de NOS zegt dat het schokeffect van uitspraken van Wilders en Baudet afneemt. En daarmee dreigt normalisering. De Volkskrant bracht de racistische appjes van Baudet eerder dit jaar pas op pagina 9. ‘Hoe nieuwswaardig is het als iemand elke dag een grens over gaat?’ Heel nieuwswaardig, zou ik zeggen. Want allerlei mensen overwegen een stem op deze persoon, die mediageniek wordt genoemd, en dan lijkt het me van het grootste belang te weten hoe extreem zijn opvattingen zijn.

De winst van (rechtse) populisten wordt dus mede veroorzaakt door de onevenredige media aandacht die ze krijgen. Dat weten ze en daar spelen ze op in, en hoewel de serieuze media proberen om hier kritisch op te zijn gebeurt het toch. Daarbij is het effect van normalisering cruciaal. Je ziet een knappe jongeman zitten bij een talkshow, die weliswaar kritisch wordt ondervraagd maar dat geldt ook voor gematigder politici. En die meepraat, grapjes maakt, en dus eigenlijk gewoon een heel normaal iemand waar je prima op kunt stemmen. Daarom misschien kwam Martijn Koning met zijn ‘roast’ bij Jinek, om duidelijk te maken dat hier geen normaal geaccepteerd iemand zit maar een extremist, een racist en antisemiet die buiten deze orde zou moeten vallen. Hij ging te ver, vooral daar waar hij er zijn vriendin en eventuele kinderen bijhaalde, en grappig was het ook niet, maar ik kan me wel voorstellen dat hij bovengenoemd patroon wilde doorbreken.

Eigen volk

Dit alles in schril contrast met de jaren ’80, toen een racist nog een echte paria was waar je niet mee praatte, en zelfs niet naast wilde zitten in de Kamer. En je was al een racist als je ‘Eigen volk eerst’ en ‘Vol is vol’ zei, je hoefde echt geen Holocaustontkenners te retweeten, op bijeenkomsten van neonazi’s te speechen, met bekende racisten uit de VS te dineren, of bizarre complottheorieën te verzinnen over hoe de elite expres al die mensen hierheen haalt om onze cultuur kapot te maken.

Destijds schreeuwde half Nederland moord en brand over Hans Janmaat van de Centrumpartij. Hij vond dat we geen buitenlanders meer moesten toelaten en eerst voor onszelf moesten zorgen; een behoorlijk normaal rechts standpunt in de huidige tijd. Bij een bomaanslag door antifascisten is zijn vriendin een been verloren, iets waar weinigen door ontzet waren. ‘Zo gaat dat met racisten en neo-nazi’s’, was de teneur. Nu zitten er bijna 30 Kamerleden rechts van de VVD in de Kamer. Velen van hen hebben zich in het echt of op Twitter weleens grof uitgelaten over buitenlanders, onsmakelijke dingen over Joden of de Holocaust gezegd of zaten in app-groepen waar racisme en antisemitisme bon ton waren (bedenk even dat de mensen van het ‘nette’ JA21 tot afgelopen november met Baudet in een partij zaten, nadat hij al talloze idiote opvattingen had geventileerd en kontakten met extremisten had. Ik heb ze daar weinig over gehoord, zolang het geen expliciet door hemzelf geuit antisemitisme was vond men het blijkbaar best).

Kritisch maar correct

Veel mensen lijken zich er niet meer echt druk om te maken. Iedere maand duikt er wel een nieuw schandaaltje op rond FvD, maar of Baudet nou zegt dat George Soros achter corona zit en Hillary Clinton een pedofiel is, of dat iedereen die hij kent een antisemiet is, of dat de elite via de massa-immigratie onze cultuur kapot wil maken, of dat het Neurenberg tribunaal onwettig was en de nazi’s daar niet veroordeeld hadden mogen worden, dat vrouwen zin hebben ook als ze nee zeggen, dat zwarten een lager IQ hebben, dat Erkenbrand een prima club van jonge idealisten is, etc. etc., het lijkt er niet echt toe te doen. Journalisten bejegenen hem kritisch maar correct, in de Kamer wordt hij normaal behandeld. Een excentriekeling die af en toe wat te diep in het glaasje kijkt en dan flirt met verkeerde ideeën, zo wordt vaak vergoelijkend gezegd. Of zoals Hiddema (die zelf op Freek Jansen stemde, de leider van de jongerenorganisatie waar een beerput aan antisemitische en neonazi-bagger uit naar boven kwam) het zei: ‘Baudet moet gewoon stoppen met Twitter, dan is het een beste kerel’.

Ik vind het gevaarlijk dat je op dergelijke extremistische ideeën, waarvan we hebben gezien waartoe ze kunnen leiden, niet wordt afgerekend. Dat je omdat je je terras open wilt op zo iemand gaat stemmen. In de jaren ‘80 werd er over-gereageerd op Janmaat. Nu wordt er zwaar onder-gereageerd op Baudet en zijn maten, en worden de meest extreme ideeën gelegitimeerd. Samen met de opkomst en verspreiding van nepnieuws en de fabeltjesfuik een zeer gevaarlijke ontwikkeling...

Ratna Pelle

Mensen die op populisten stemmen

 

In mijn vorige blog ging ik in op de verkiezingsuitslag van 17 maart en de winst voor de VVD en Mark Rutte, die mij in zekere zin verbaasde omdat er zoveel kritiek was op het beleid van de regering, vooral betreffende de coronacrisis en de toeslagenaffaire. Van deze kritiek heeft links niet geprofiteerd, ondanks de inzet van bijv. SP’er Renske Leijten in het boven tafel krijgen van gevoelige informatie in de toeslagenaffaire. Wel geprofiteerd heeft Forum voor Democratie, dat tegen de verwachting in 8 zetels won. Dit ondanks de openlijk racistische en antisemitische opmerkingen en tweets van Thierry Baudet en co, en zijn van de pot gerukte complottheorieën.

Bestuursstijl

Inmiddels heeft het imago van premier Rutte toch een flinke deuk gekregen. Wat de toeslagenaffaire of de vele blunders tijdens de coronacrisis niet vermochten, leek even werkelijkheid te worden na een uitglijder door een onhandigheid van een verkenner. Rutte zei net iets te nonchalant dat dit echt niet nog in de Kamer moet worden uitgespeld, dat we dóór moeten, het land moet geregeerd, niet zo zeuren over kleinigheden en formulerinkjes, we gaan het snel en efficiënt regelen onder mijn leiding. De onvrede van mensen, van Kamerleden althans, leek zich te kanaliseren in die ene opmerking over dat ene Kamerlid, dat ene leugentje, dat staat voor de arrogantie van de macht, en uiteindelijk ook voor de houding die tot de toeslagenaffaire kon leiden, in de woorden van Leijten en datzelfde Kamerlid: de ‘Rutte doctrine’.

Dit gaat over bestuursstijl, over transparantie, over de rol van de regering versus de Kamer, en staat daarbij los van ontevredenheid over het inhoudelijke beleid, bijvoorbeeld of de Belastingdienst wel zoveel aandacht had moeten besteden aan fraudebestrijding bij toeslagen, versus fraudebestrijding bij brievenbusfirma’s of andere bedrijven.

Bonussen

Wat mij vaak verbaast is dat mensen die ook inhoudelijke kritiek hebben, die het bijvoorbeeld onbegrijpelijk vinden dat er bonussen worden uitgekeerd aan topbestuurders terwijl de gewone werknemer er niet op vooruit gaat, dat niet omzetten in een linkse stem. Waarom stemmen mensen die ontevreden zijn niet op partijen die met inhoudelijke en enigszins realistische oplossingen komen? Zoals bijvoorbeeld belastingverhoging zodat we mensen in de zorg en op scholen beter kunnen betalen, of weer terug naar het ziekenfonds als je kritiek hebt op het huidige systeem met zijn vele verzekeringen die elk jaar weer een puzzel vormen wie wat wel en niet vergoedt bij welke zorgverlener?

Vind je dat de marktwerking te ver is doorgeschoten, dat de kleine man het niet meer kan volgen, dat de gewone Nederlander wordt vermalen door een bureaucratisch en star overheidsorgaan? Nee, ik ben niet van de SP maar ik verbaas me er wel over dat mensen met dergelijke kritiek op partijen stemmen die de belasting willen verlagen, het bedrijfsleven ruim baan geven en de publieke voorzieningen verder uitkleden – althans dat is wat hun stemgedrag zegt, de verkiezingsprogramma’s zeggen natuurlijk allemaal dat alles belangrijk is en iedereen het beter moet krijgen. Geen belasting betalen maar wel een overheid die alles goed regelt en betaalt, van nu het ene noodhulp pakket na het andere, goede zorg, goede infrastructuur, voldoende woningen in alle sectoren, goed onderwijs, en ook politie natuurlijk en misschien toch ook iets voor defensie en het tegengaan van cybermisdaad, etc. etc. Iedereen snapt dat dat niet kan en dat is dus prima uit te leggen.

Rechtspopulisten

De coronacrisis heeft meer dan ooit duidelijk gemaakt hoe belangrijk de zorg is, en hoe urgent onze omgang met de natuur herzien moet worden. Daarvoor moet je niet bij de VVD zijn en ook niet bij Forum. Wilders zegt op te komen voor de zorg en dient moties in dat zorgpersoneel meer betaald moet krijgen, maar als je ondertussen de belasting wilt verlagen is het de vraag waarvan je dat moet betalen. Oh ja, van het mythische einde-aan-de-massa-immigratie natuurlijk.  Ten eerste is die al ingeperkt door de huidige regering, ten tweede zitten we aan verdragen vast, en ten derde zijn de meeste ‘buitenlanders’ (of vooral moslims want daar gaat het Wilders om) hier niet via een asielprocedure gekomen maar zijn hun ouders lang geleden hierheen gehaald om onze economie te helpen groeien. Hun kinderen zijn vaak fanatieker moslim dan zij waren en dat verander je niet door de grenzen te sluiten, maar dat terzijde.

De meeste stemmers op de populisten kijken blijkbaar niet erg kritisch naar de haalbaarheid van de plannen van Wilders en Forum of naar het verschil tussen wat zij zeggen en wat ze vervolgens doen. Rechtspopulisten worden zelden afgestraft voor het niet kunnen waarmaken van al hun beloftes en de onhaalbaarheid van hun plannen, omdat hun achterban dat kennelijk niet belangrijk vindt. Ze willen vooral een signaal afgeven, laten merken dat ze boos zijn en daarmee de traditionele partijen een opdonder geven. De behoefte om frustraties om te zetten in een stem lijkt het te winnen van de wens op een partij te stemmen die het meeste kans maakt daadwerkelijk iets aan het probleem te doen.

Ook extreme of zelfs openlijk racistische ideeën schrikken veel kiezers niet meer af. Wilders stemmers geven steevast aan dat ze niet al zijn opvattingen delen over moslims, maar het belangrijk vinden om op iemand van buiten de gevestigde orde te stemmen, tegen de elite, iemand die ‘zegt waar het op staat’ en ook bij zijn verhaal blijft. En iemand die hun problemen zoals verlies van autonomie en identiteit door ‘Brussel’ en teveel buitenlanders serieus neemt. Hoe hard gevestigde partijen ook roepen dat zij dat ook serieus nemen, hoe vaak die ook in gesprek gaan met ‘de gewone man’, zo wordt dat door hen niet ervaren. Misschien omdat die partijen wel luisteren maar ook kritisch zijn en niet overal in meegaan. Het is misschien een beetje als het eten van een vette snack die snel verzadigt tegenover een voedzame verantwoorde maaltijd: het eerste is aantrekkelijker maar het tweede beter op de langere termijn.

Burgerparticipatie

De vraag is hoe mensen kunnen worden overtuigd voor de voedzame maaltijd te kiezen, hoe ze kunnen worden aangesproken op hun ratio, op hun vermogen kritisch mee te denken in plaats van een lange neus te trekken naar de gevestigde orde. Mensen die op populisten stemmen hebben hun vertrouwen in de ‘gevestigde orde’, de traditionele partijen met hun machtsstructuren en ‘baantjes carrousel’ verloren, maar dat wil niet zeggen dat ze geen begrip hebben voor lastige dilemma’s en afwegingen.

Ik vind in dat opzicht de ideeën interessant over meer burgerparticipatie waarbij echte, reële invloed en verantwoordelijkheid wordt gegeven aan een a-selecte groep burgers. Geen referenda maar groepen burgers daadwerkelijk over lastige zaken laten meebeslissen, een beetje zoals de burgerjury’s in sommige landen. Uit onderzoek blijkt dat zij dan veel meer dan je zou verwachten op grond van wat je zoal leest op Twitter na uitspraken in belangrijke zaken, tot genuanceerde en afgewogen besluiten komen.

Uiteraard moet wel aan een aantal voorwaarden worden voldaan, en het zal niet met alle onderwerpen mogelijk zijn, maar ik denk dat democratie veel meer moet zijn dan een keer in de vier jaar stemmen. Ook de structuur die wij kennen met partijen waarvan je lid kunt worden en waarin je zelf invloed kunt uitoefenen door actief te zijn, werkt steeds minder. Juist in de populistische partijen is er weinig ruimte voor participatie van mensen van buiten de politiek, en wil de leider graag alle touwtjes in handen houden. Partijen zouden meer durf moeten hebben en vindingrijker kunnen zijn in het aanspreken van burgers op hun verantwoordelijkheidsgevoel en creativiteit, en zo de populisten de wind uit de zeilen kunnen nemen. Zij hebben immers de mond vol over de arrogantie van de macht en dat er niet naar de burger wordt geluisterd, maar doen daar zelf als het erop aan komt vrolijk aan mee. Zij nemen de burger uiteindelijk allerminst serieus, hoezeer ze hem/haar ook naar de mond praten.

Ratna Pelle

Politieke keuzestress op 17 maart

Het was weer een worsteling afgelopen 17 maart! Er waren 10 tot 15 enigszins serieuze partijen waaruit je kon kiezen, terwijl er een veelvoud aan politieke en maatschappelijke opvattingen is en vooral een veelvoud aan combinaties. Zoals ieders identiteit uniek is, is je politieke kleur dat ook. Maar je moet een hokje aankruisen, en die persoon, van die partij, gaat jou vertegenwoordigen. Die stemt over vele honderden moties, neemt deel aan vele Kamerdebatten, wordt belobbied, laat zich informeren en komt misschien zelfs in de regering en neemt talloze belangrijke en verstrekkende besluiten. En sluit allerlei compromissen, wellicht ook op punten die voor jou cruciaal zijn... Natuurlijk kun je iemand aanschrijven en jouw visie neerleggen, maar al heet het volksvertegenwoordiger, niemand heeft tijd om duizenden brieven te lezen, laat staan met je in gesprek te gaan.

Toen ik vroeger nog lid was van GroenLinks schreef ik ze weleens aan over de zoveelste eenzijdige anti-Israel motie, en kreeg alleen een kort standaardantwoord. Mensen die de partij recentelijk aanschreven over het feit dat men een vrouw hoog op de lijst zette die tot 1 december vicevoorzitter was van een belangrijke met de Moslimbroederschap verbonden jongerenorganisatie, kregen geen of een totaal nietszeggend antwoord. Ook bij andere partijen blijft het vaak bij een korte formele reactie. Op facebookberichten wordt al helemaal niet gereageerd, en logisch ook, die mensen kunnen zich niet in tienen splitsen.

Meerstemmig

In Duitsland heb je een Zweitstimme. Je stemt op degene die je wilt dat het land gaat leiden, bijvoorbeeld Angela Merkel, en je stemt daarnaast op de partij die je het beste programma vindt hebben, bijvoorbeeld de Grünen. Dat is al iets. Maar ik zou wel een Dritt- Viert- en Fünftstimme willen hebben. Eén voor wie het land moet leiden, één voor welke partij de beste ideeën heeft voor de oplossing van de coronacrisis, één voor het beste klimaatbeleid, één voor Israel en Joden, en één voor een eerlijker sociaal beleid. En doe er ook nog maar eentje voor medisch-ethische kwesties en eentje voor veiligheid, en misschien ook eentje voor Europa.

De tijd dat je een bepaalde ideologie aanhing of geloof had en daar automatisch een hele set standpunten bij hoorde, is voorbij. Links en rechts lopen steeds meer door elkaar. De ene stemwijzer zet 50+ bovenaan, de andere Jong, en de ene de CU en de andere D66. Rechtse mensen klagen dat de linkse partijen veel te hoog scoren, linkse mensen krijgen de libertaire partij bovenaan, etc. Het kan verkeren. Bij de beantwoording van de stellingen door de partijen nemen ze het soms nogal ruim, zodat op eigenlijk linkse stellingen, waarnaar de afgelopen jaren niet werd geregeerd, ook VVD en CDA goed scoren. En lang niet alle onderwerpen passen in het oude links-rechts stramien, en dan is het ook nog toeval over welke onderwerpen er toevallig vragen bij zitten.

Stemmen trekken

Een gedeeltelijke oplossing bieden de Stemmentracker of de Stemchecker: je geeft aan of je het eens bent met moties waarover daadwerkelijk is gestemd en kijkt vervolgens met welke partij je de meeste overeenkomst hebt. Simpel. Maar veel moties zijn door een veelheid van partijen gesteund, dus de verschillen zijn niet heel groot, en soms stemt een partij ergens tegen omdat ze er niks van moeten hebben (FvD tegen klimaatwet) of juist omdat het ze niet ver genoeg gaat (PvdD tegen klimaatwet). Ik moest mijn mening geven over een bindend dan wel adviserend studieadvies, de beveiliging van koopvaardijschepen, de IJsselmeer ziekenhuizen, visumvrij reizen van Albanezen in Europa, en nog zo wat dingen die de afgelopen vier jaar in de Kamer zijn langsgekomen maar waar ik me nog nooit in had verdiept.

Veel dingen die voor mij belangrijk zijn komen daarentegen helemaal niet aan bod. Ik had steevast Denk en Bij1 hoog staan, niet alleen omdat er nooit wat over Israel in die stemwijzers zit, maar omdat zij nou eenmaal met bijna alle progressieve moties meestemmen. Er waren opvallend genoeg ook geen stellingen over Zwarte Piet, diversiteit of antiracisme. Ik vind deze partijen daar behoorlijk in doorschieten en kan nogal kriebelig worden van dat ‘woke’ zijn en de politiek correcte aanduiding van een en ander. Soms is de persoon en diens achtergrond minstens zo belangrijk als de ideeën die men uitdraagt, maar dat is niet in een stelling te vatten.

Maar mijn grootste worsteling is dat het gewoon niet mogelijk is op een partij te stemmen die het klimaatprobleem en natuurbehoud echt serieus neemt en ook recht doet aan Israel. De CU komt nog het meest in de buurt en ik ken genoeg mensen die erop stemmen, maar voor mij is het geen optie met mijn liberale visie op voltooid leven en dergelijke kwesties, mijn twijfels bij het bijzonder onderwijs, het belang dat ik hecht aan emancipatie ook van homo’s en de LGBTI-etc. beweging. Er is gewoon teveel waarin de CU een totaal ander - namelijk op de Bijbel gebaseerd - wereldbeeld heeft.

Ontstemd

Van oudsher sta ik het dichtst bij GroenLinks, en die krijgt nu in het NIW zelfs een minimaal soort stempel van goedkeuring, ik moest even twee keer lezen om te geloven dat Bart Schut het echt had geschreven:

“Net als D66 omarmde GroenLinks (GL) in november de IHRA-definitie, zoals buitenlandwoordvoerder Bram van Ojik al in maart 2019 opperde in een interview met het NIW. Deze ommezwaai ging niet zonder slag of stoot; de meer extremistische vleugel van de partij probeerde eind januari tijdens een onlinecongres de fractie te corrigeren. Maar de partijleiding ontraadde de motie, een advies dat door liefst twee derde van de leden werd gevolgd. Nadat Van Ojik eerder al de BDS-beweging had afgewezen, leek de partij afstand te doen van zijn activistische anti-Israëlverleden en een acceptabele Israëlkritische koers te varen.”

Daar volgt natuurlijk een hele vette disclaimer op en dat is ook de reden dat ik er niet op heb gestemd: de nummer 9 was tot 1 december (nadat haar plaats op de lijst al was bekend gemaakt en er ophef was ontstaan) vicevoorzitter van Femyso, gaf trainingen aan o.a. Milli Görüs en had andere kontakten met mensen van de Moslimbroederschap (MB). Kauthar Bouchallikht laat weten met voorkeursstemmen alsnog een zetel in de Tweede Kamer te hebben gewonnen, wat de vraag oproept waarom zoveel mensen juist op haar stemden. Wellicht heeft GroenLinks met haar kandidatuur meer stemmen van moslims gekregen, of stemden mensen op haar uit protest tegen de zogenaamd rechtse kritiek op haar?

Bouchallikht zegt dat ze alle progressieve standpunten van GroenLinks onderschrijft. Als dat echt zo is, betekent dat een radikale breuk met haar verleden en het milieu waarin ze tot voor kort actief was, of ze moet toneel hebben gespeeld bij al haar MB gelieerde activiteiten. Ze is jarenlang voor Femyso actief geweest, bovendien was haar vader een leidend figuur binnen de MB in Nederland. Helaas weten we niet hoe dit zit, want ze is nergens in de media echt kritisch hierover aan de tand gevoeld en kwam altijd weg met simpele en ontwijkende antwoorden.

Voor mij dus geen GroenLinks dit keer. Toch was ik niet blij met hun grote verlies en vond ik de uitslag triest, vooral ook de bijna 30 zetels voor partijen rechts van de VVD, die weliswaar gewoon openlijk, er behoorlijk radikale ideeën en soms bizarre standpunten op nahouden. Heel links heeft nog 26 zetels, dat waren er in 2006 nog 65. Rutte is niet afgerekend op de toeslagenaffaire, de PvdA blijkbaar wel, terwijl Rutte daar toch duidelijk meer verantwoordelijkheid in had.

Coronablunders

Er is flink geblunderd in een jaar coronacrisis: van de beschermingsmiddelen waarbij we achteraan in de rij stonden (met extra besmettingen en doden in vooral de verzorgingshuizen als gevolg, ik vind dat best heftig), tot de minimale testcapaciteit tot vorige zomer, de vele mensen die met lichte klachten gewoon moesten doorwerken in de zorg, verzorgers die zelfs coronapatiënten volgens het RIVM zonder beschermingsmiddelen veilig konden behandelen, en hoe daarover vervolgens werd gedraaid. Ook werd na de zomer veel te traag gereageerd op de al maanden oplopende besmettingscijfers, en aanvankelijk met halfslappe maatregelen als dat het licht in de horeca om 12 uur aan moest. En nu nog steeds zijn we op de massale inzet van sneltesten aan het wachten, we waren het laatste EU land dat met vaccineren begon en bungelden tot een paar weken terug bijna onderaan net boven Bulgarije.

En dan natuurlijk de willekeur in de maatregelen: met zijn drieën op afspraak naar buiten kostte je vorig jaar 390 euro p.p. inclusief strafblad (ook op anderhalve meter), elkaar spontaan ontmoeten en een praatje maken mocht geloof ik nog net, je mag wel met honderden tegelijk demonstreren of uitwaaien op de Boulevard maar niet op het terras ernaast zitten etc. etc.  En dan de avondklok die er even voor een paar weken zou komen en nu al twee maanden geldt, terwijl ik wel weer een tattoo kan laten zetten.

Verlies op links

Over al deze zaken was behoorlijk wat chagrijn, in de talkshows werd het kabinetsbeleid gefileerd, er was woede en ontzetting over de toeslagenaffaire, Renske Leijten en Pieter Omtzigt werden bewonderd om hun volharding in het boven tafel krijgen van de informatie. En wie wint er? Mark Rutte! Wie verliest? CDA en SP. Oké, het CDA was tegelijk ook onderdeel van de macht en dus het probleem, maar waarom is de SP hier niet voor beloond? Lilian Marijnissen deed het verder ook niet beroerd, wat ook geldt voor Jesse Klaver en Lilianne Ploumen.

Een jaar lang leken ze de wind mee te hebben nu meer dan ooit duidelijk is dat er meer geld nodig is voor de zorg en we de wrange vruchten plukken van de bezuinigingen van Rutte 2. Ook het belang van een kleinere veestapel en andere omgang met dieren lijkt me alleen maar aan urgentie te hebben gewonnen. Een deel komt natuurlijk doordat Sigrid Kaag sterk opkwam en meer leiderschap uitstraalde, maar D66 is geen echt linkse partij. Hans Spekman klaagde bij Jinek dat het niet over wonen en grondpolitiek ging en andere klassieke sociaal-economische thema’s, en we teveel met identiteitspolitiek bezig zijn: hoe racistisch is Zwarte Piet, wel of geen excuses voor de slavernij, de correcte aanduiding van iemand die in een niet-westers land is geboren of wiens ouders daar vandaan komen, er wordt 10 of 20 keer zoveel over geschreven als over het minimumloon of hoe speculanten de huizenprijzen opdrijven. Op een gegeven moment kreeg Marijnissen bij Nieuwsuur de vraag of ze wel ‘woke’ was, een vraag waar ze geen duidelijk antwoord op gaf. Over de gigantische kloof in salarissen binnen grote ondernemingen en de bizarre miljoenen bonussen die aan de top worden uitgedeeld ging het niet.

Ratna Pelle