zondag 9 mei 2021

Met de huidige druk op de zorg valt er nog even niets te feesten

Tijd voor een petitie voor het handhaven van coronanormen?


ThePostOnline, Ratna Pelle , 21:40, 06 mei 2021 

Het is een bizarre situatie: overvolle ziekenhuizen, afgeschaalde noodzakelijke zorg, waarschuwingen voor code zwart, ingetrokken verloven. Tegelijkertijd hossende mensen op Koningsdag, feestende voetbalsupporters en zodra het goed weer is overvolle parken en terrassen waar ondanks de regels vijf mensen per tafeltje gezellig dicht bijeen zitten.

Afgelopen zondag stonden 12.000 Ajaxfans voor de ArenA te feesten. Het commentaar van de gemeente: dit was beter dan dat al die mensen naar de binnenstad waren getrokken… Men erkent dat ‘het veel te druk was’ maar stelt ook dat de politie, die wel in grote getale aanwezig was, niet hoefde in te grijpen. En dat men escalatie wilde voorkomen. Van tevoren was duidelijk gezegd dat feestjes niet waren toegestaan.

Verschillende ministers waren er niet over te spreken. Dit had niet mogen gebeuren, aldus Grapperhaus, en volgens De Jonge had Ajax meer maatschappelijke verantwoordelijkheid moeten nemen. Ai, van die woorden zal men onder de indruk zijn. Er waren ook kritische geluiden van verschillende gemeenteraadsfracties, vooral de oppositie. En daar blijft het bij.

Niet lang geleden vierde Cambuur ook al een feestje in Leeuwarden, en ook toen werd dit gezien als ‘spontane actie’ waarbij je beter niet kunt ingrijpen want dan escaleert het. En op Koningsdag idem. Na urenlang feesten in de Jordaan alsof er geen corona is, werden begin van de avond enkele straten schoongeveegd. En toen mensen al liters bier naar binnen hadden gewerkt werd vriendelijk aan de cafés gevraagd om te stoppen met drankverkoop voor buiten. Drankverkoop die bedoeld is om mee te nemen, niet om voor de tent op te drinken om na 10 minuten de volgende te bestellen. Dat weten die caféhouders ook wel, maar daar trekken ze zich niks van aan. Je vraagt je af waarom drankverkoop überhaupt was toegestaan op die dag.

Het signaal dat hier vanuit gaat is dat spontane feesten mogen. Er wordt wat gemord, zoals je ouders vroeger weleens morden als je toch wel erg laat thuis was of een onvoldoende had. Maar zolang er geen sancties volgden wist je dat je ermee weg kwam.

Ik zie het met stijgende verbazing aan. We snakken met zijn allen naar meer ruimte en het duurt allemaal tergend lang, maar al deze excessen maken dat het voor ons allemaal nog langer duurt. Voor de meeste mensen betekent dat nog langer wachten voordat je weer uit eten kunt, je verjaardag fatsoenlijk kunt vieren of naar de film. Voor sommige mensen betekent het nog langer binnen blijven en bang zijn bij ieder supermarktbezoek of ander sociaal contact. Nog langer je kinderen niet knuffelen, niet met vrienden afspreken of je partner of familie in het buitenland bezoeken. En voor anderen betekent het nog langer wachten op die noodzakelijke kanker- of hartoperatie, nog langer angst en pijn en onzekerheid, nog langer je bijna doodwerken op de ic. Steeds meer essentiële operaties en andere zorg worden uitgesteld, met ernstige gezondheidsschade tot gevolg.

Iedereen kan weten dat de ic’s en ziekenhuizen helemaal vol liggen. Als je iets ernstigs onder de leden hebt is de kans groot dat je niet kunt worden geholpen. Ga maar achteraan in de rij staan. Ic-artsen en hart- en longchirurgen zeggen dat code zwart in feite al wordt toegepast…

Bij de eerste golf is door wetenschappers uitgerekend dat dit tot substantieel meer doden heeft geleid dan dat er coronapatiënten werden gered door deze een zo goed mogelijke behandeling te geven. Dit nooit weer, werd plechtig beloofd. Ook nu weer werd berekend hoeveel ‘kwaliteitsjaren’ van mensen verloren gaan door het uitstellen van veel zogenaamd ‘planbare zorg’. En ook al zijn die berekeningen natuurlijk schattingen, dat veel mensen eerder dood gaan door bijvoorbeeld uitgezaaide kanker staat vast. Gommers zei afgelopen zaterdag:

“Je hoort van collega’s die opereren dat de tumoren nu soms al echt ernstiger zijn dan we normaal gewend zijn. Er is niks zo erg als dat je op een wachtlijst staat en er zit een tijdbom in je lichaam en dat de operatie dan wordt uitgesteld. Dat gun je niemand.”

Blijkbaar gunnen veel Ajax- en Cambuurfans, caféhouders en feestende jongeren dit anderen wel. Ze hebben het er in ieder geval niet voor over zich om die reden nog even in te houden. Er was eerder wel gewaarschuwd voor een situatie waarin vooral de jongeren zich veel vrijheden permitteren, terwijl juist de jongere ouderen die nog gevaccineerd moeten worden in de ziekenhuizen terecht komen, maar dat het zo extreem zou zijn had denk ik niemand verwacht. Al weken hopen en voorspellen deskundigen dat de cijfers snel omlaag gaan, maar men komt niet tegen de feestende jongeren op gevaccineerd. En na vaccinatie duurt het nog zo’n vier weken voordat dit zichtbaar wordt in de ziekenhuisopnames. Ook het lenteachtige weer dat ons moet helpen in de strijd tegen het virus blijft nog grotendeels uit, maar ik betwijfel inmiddels hoeveel ons dat gaat helpen gezien de enorme drukte die het teweeg brengt. Als iedere lentedag leidt tot festivaltaferelen in de stadsparken kan het misschien maar beter blijven regenen…

Ondertussen waarschuwde de voorzitter van de Nederlandse politiebond maandag ‘dat hij en zijn collega’s moeite krijgen met het handhaven van de coronaregels na de “spontane” bijeenkomst van Ajax-supporters voor de Johan Cruijff ArenA.

“Je gaat nu overal waar je komt horen: Ajax mag wel een feestje vieren en ik niet.”

Zo lijkt dus de norm te zijn gezet dat groepen feestende mensen alles kunnen maken, vooral als het spontaan gebeurt. Want tja, optreden leidt tot verspreiding van de menigte en escalatie. Maar het coronavirus leeft nou juist net op bij feestende menigtes, meer dan bij een groepje van vier dat een wandeling maakt of stilzittende mensen op anderhalve meter afstand in de bioscoop. Dus misschien moeten we toch beginnen met de feestende menigtes aan te pakken, en niet het buitensporten met vier of gereguleerde opening van doorstroomlocaties eindeloos uitstellen? Begrijp me goed, ik ben met de huidige cijfers tegen verdere versoepelingen. De drukte die de terrassen en winkels genereren vind ik al onverantwoord. Maar als er wat fermer en consequenter was gehandhaafd, waren die cijfers niet meer zo hoog en konden de verpleegsters wellicht ook met verlof in de meivakantie.

Ik tekende een paar weken geleden de petitie tegen het ‘fieldlab’ evenement met 10.000 mensen in Breda, omdat ik denk dat grote hossende menigtes nu geen goed idee zijn, ook niet als ze zijn getest. Ik zou ook graag tekenen tegen spontane feesten en bijeenkomsten van voetbalsupporters, jongeren, koffiedrinkende viruswappies en iedereen die meent er zo ontzettend aan toe te zijn. Ik zou willen tekenen tegen overvolle parken die meer weg hebben van een festival, die zeker vanaf komend weekend dagelijks weer op tv te zien zullen zijn. En ook tegen al die illegale feesten. En tegen horeca die de tafeltjes net zo hebben staan als voor de coronacrisis met vijf jongeren (dus geen huishouden) per tafeltje. Niet om anderen iets te misgunnen, maar om ons allemaal zo snel mogelijk meer vrijheid te gunnen, inclusief het ziekenhuispersoneel. Misschien kan een van hen een petitie opstellen? Dat maakt denk ik net wat meer indruk dan als ik het doe. Hierbij een opzetje:

Wij
Verontruste zorgverleners, patiënten op de steeds langer wordende wachtlijst, hun naasten en anderen,

Constateren
Dat het spontaan feesten van groepen supporters en jongeren en het samendrommen in grote groepen in parken met mooi weer, een slag in het gezicht is van patiënten en zorgverleners en iedereen die zich wel aan de regels houdt en hier zo snel mogelijk uit wil komen, liefst zonder ziek te worden,

En roepen de overheid op
Tegen dergelijke gevaarlijke en totaal ondoordachte praktijken adequaat op te treden en zo de volksgezondheid te beschermen en de overbelasting van de zorg tegen te gaan.

donderdag 15 april 2021

De nieuwswaarde van populisten

 

Meer nog dan andere partijen hebben rechtspopulistische politici media aandacht nodig, en die krijgen ze ook voldoende met dank aan alle controversiële uitlatingen. Over de ongemakkelijke relatie van de ‘msm’ (mainstream media) met rechtspopulisten en hun invloed op de populariteit daarvan, stond vorige maand een interessant stuk in de Volkskrant. Media staan in de rij voor een gesprek met Geert Wilders, die dat zelf afhoudt. Met als gevolg dat er juist veel over hem wordt gepraat. Baudet stapt herhaaldelijk op uit talkshows als hem iets niet bevalt, met meer aandacht als gevolg. “Media aandacht en partijpopulariteit versterken elkaar: journalisten doen verslag van een partij, waarna die partij in de peilingen stijgt, waarna meer media erop duiken, waarna de zetelaantallen blijven oplopen, etc.”

Zichtbaarheid

Dat wordt bevestigd door onderzoek naar het verband tussen de zichtbaarheid van Wilders in drie Nederlandse kranten en zijn zetelaantal in de peilingen tussen 2004 en 2017. Daarbij was de invloed van de media aandacht belangrijker dan die van de peilingen. Dit bevestigt de vaak gehoorde (en door de media vaak ontkende) bewering dat de populariteit van populisten mede aan overmatige media aandacht is te wijten. Deze aandacht, ook als die kritisch is, verschaft de partij legitimiteit. Hoewel populisten zelf altijd beweren dat de media zo vooringenomen zijn, profiteren ze er dus wel degelijk van, meer dan middenpartijen ook. Een optreden van Baudet of Wilders met bijbehorende provocerende uitspraken en felle discussies, leidt tot meer aandacht in andere media en op Twitter. Hun achterban smult er vervolgens van hoe zij de gevestigde macht uitdagen en zich niet de mond laten snoeren. Hoewel Twitter meer preken voor eigen parochie is, en het dezelfde volgers zijn die talloze tweets van Baudet en Wilders retweeten, versterkt Twitter ook de aandacht voor hen weer. Geregeld halen hun uitspraken op Twitter het journaal.

Media zijn zich van deze invloed wel bewust, al bagatelliseren ze het soms ook, zo blijkt uit een rondgang van de Volkskrant bij verschillende media en (oud)journalisten. Men wil brengen wat ‘relevant’ is, maar wanneer is dat het geval? En media geven toe ook te profiteren van populistische politici omdat hun uitspraken zo lekker stellig en simpel zijn, in tegenstelling tot het soms wollige taalgebruik van gematigde politici. Dat doet mij denken aan een artikel in de Volkskrant van 2014, waarin werd uitgelegd waarom eenmansclubs zoals Federatief Joods Nederland (Loonstein) of Rikus Spithorst van de Maatschappij voor beter OV zo vaak in de media kwamen, en de veel grotere gematigde organisaties als het CIDI en Rover veel minder:

“Journalisten bellen hem vaak voor achtergrondinformatie of een stevige quote, die hij meestal meteen kan oplepelen (...) Spithorst heeft een eigen geluid en neemt geen blad voor de mond. Dat maakt hem verfrissend. Hij neemt altijd op en reageert meteen, terwijl Rover lang op zich laat wachten en diplomatiek antwoordt”, aldus een redacteur van de Volkskrant. Dit verhaal geldt natuurlijk ook voor eenmansbedrijf Een Ander Joods Geluid, dat in het artikel niet werd genoemd. Jaap Hamburger reageert snel met stevige kritiek, dingen die niet-Joden niet zo snel durven zeggen over Israel of antisemitisme. En journalisten hebben haast, hun stukkie moet snel klaar en er moet een pakkende kop boven. Dan heb je meer aan Wilders, Baudet, Spithorst of Hamburger dan aan een gematigd iemand die goed nadenkt over wat hij/zij de krant vertelt en wellicht eerst even wil overleggen met de communicatie adviseur.

Nieuwswaarde

Hoewel verschillende journalisten desgevraagd aangeven goed op te letten en af te wegen of de strapatsen van Baudet of Wilders wel echte nieuwswaarde hebben, domineren ze toch vaak de berichtgeving. Trouw geeft toe ondanks pogingen ‘proportioneel aandacht te besteden aan de partijen’ daar niet altijd in te slagen. Marcel Gelauff van de NOS zegt dat het schokeffect van uitspraken van Wilders en Baudet afneemt. En daarmee dreigt normalisering. De Volkskrant bracht de racistische appjes van Baudet eerder dit jaar pas op pagina 9. ‘Hoe nieuwswaardig is het als iemand elke dag een grens over gaat?’ Heel nieuwswaardig, zou ik zeggen. Want allerlei mensen overwegen een stem op deze persoon, die mediageniek wordt genoemd, en dan lijkt het me van het grootste belang te weten hoe extreem zijn opvattingen zijn.

De winst van (rechtse) populisten wordt dus mede veroorzaakt door de onevenredige media aandacht die ze krijgen. Dat weten ze en daar spelen ze op in, en hoewel de serieuze media proberen om hier kritisch op te zijn gebeurt het toch. Daarbij is het effect van normalisering cruciaal. Je ziet een knappe jongeman zitten bij een talkshow, die weliswaar kritisch wordt ondervraagd maar dat geldt ook voor gematigder politici. En die meepraat, grapjes maakt, en dus eigenlijk gewoon een heel normaal iemand waar je prima op kunt stemmen. Daarom misschien kwam Martijn Koning met zijn ‘roast’ bij Jinek, om duidelijk te maken dat hier geen normaal geaccepteerd iemand zit maar een extremist, een racist en antisemiet die buiten deze orde zou moeten vallen. Hij ging te ver, vooral daar waar hij er zijn vriendin en eventuele kinderen bijhaalde, en grappig was het ook niet, maar ik kan me wel voorstellen dat hij bovengenoemd patroon wilde doorbreken.

Eigen volk

Dit alles in schril contrast met de jaren ’80, toen een racist nog een echte paria was waar je niet mee praatte, en zelfs niet naast wilde zitten in de Kamer. En je was al een racist als je ‘Eigen volk eerst’ en ‘Vol is vol’ zei, je hoefde echt geen Holocaustontkenners te retweeten, op bijeenkomsten van neonazi’s te speechen, met bekende racisten uit de VS te dineren, of bizarre complottheorieën te verzinnen over hoe de elite expres al die mensen hierheen haalt om onze cultuur kapot te maken.

Destijds schreeuwde half Nederland moord en brand over Hans Janmaat van de Centrumpartij. Hij vond dat we geen buitenlanders meer moesten toelaten en eerst voor onszelf moesten zorgen; een behoorlijk normaal rechts standpunt in de huidige tijd. Bij een bomaanslag door antifascisten is zijn vriendin een been verloren, iets waar weinigen door ontzet waren. ‘Zo gaat dat met racisten en neo-nazi’s’, was de teneur. Nu zitten er bijna 30 Kamerleden rechts van de VVD in de Kamer. Velen van hen hebben zich in het echt of op Twitter weleens grof uitgelaten over buitenlanders, onsmakelijke dingen over Joden of de Holocaust gezegd of zaten in app-groepen waar racisme en antisemitisme bon ton waren (bedenk even dat de mensen van het ‘nette’ JA21 tot afgelopen november met Baudet in een partij zaten, nadat hij al talloze idiote opvattingen had geventileerd en kontakten met extremisten had. Ik heb ze daar weinig over gehoord, zolang het geen expliciet door hemzelf geuit antisemitisme was vond men het blijkbaar best).

Kritisch maar correct

Veel mensen lijken zich er niet meer echt druk om te maken. Iedere maand duikt er wel een nieuw schandaaltje op rond FvD, maar of Baudet nou zegt dat George Soros achter corona zit en Hillary Clinton een pedofiel is, of dat iedereen die hij kent een antisemiet is, of dat de elite via de massa-immigratie onze cultuur kapot wil maken, of dat het Neurenberg tribunaal onwettig was en de nazi’s daar niet veroordeeld hadden mogen worden, dat vrouwen zin hebben ook als ze nee zeggen, dat zwarten een lager IQ hebben, dat Erkenbrand een prima club van jonge idealisten is, etc. etc., het lijkt er niet echt toe te doen. Journalisten bejegenen hem kritisch maar correct, in de Kamer wordt hij normaal behandeld. Een excentriekeling die af en toe wat te diep in het glaasje kijkt en dan flirt met verkeerde ideeën, zo wordt vaak vergoelijkend gezegd. Of zoals Hiddema (die zelf op Freek Jansen stemde, de leider van de jongerenorganisatie waar een beerput aan antisemitische en neonazi-bagger uit naar boven kwam) het zei: ‘Baudet moet gewoon stoppen met Twitter, dan is het een beste kerel’.

Ik vind het gevaarlijk dat je op dergelijke extremistische ideeën, waarvan we hebben gezien waartoe ze kunnen leiden, niet wordt afgerekend. Dat je omdat je je terras open wilt op zo iemand gaat stemmen. In de jaren ‘80 werd er over-gereageerd op Janmaat. Nu wordt er zwaar onder-gereageerd op Baudet en zijn maten, en worden de meest extreme ideeën gelegitimeerd. Samen met de opkomst en verspreiding van nepnieuws en de fabeltjesfuik een zeer gevaarlijke ontwikkeling...

Ratna Pelle

woensdag 14 april 2021

Mensen die op populisten stemmen

 

In mijn vorige blog ging ik in op de verkiezingsuitslag van 17 maart en de winst voor de VVD en Mark Rutte, die mij in zekere zin verbaasde omdat er zoveel kritiek was op het beleid van de regering, vooral betreffende de coronacrisis en de toeslagenaffaire. Van deze kritiek heeft links niet geprofiteerd, ondanks de inzet van bijv. SP’er Renske Leijten in het boven tafel krijgen van gevoelige informatie in de toeslagenaffaire. Wel geprofiteerd heeft Forum voor Democratie, dat tegen de verwachting in 8 zetels won. Dit ondanks de openlijk racistische en antisemitische opmerkingen en tweets van Thierry Baudet en co, en zijn van de pot gerukte complottheorieën.

Bestuursstijl

Inmiddels heeft het imago van premier Rutte toch een flinke deuk gekregen. Wat de toeslagenaffaire of de vele blunders tijdens de coronacrisis niet vermochten, leek even werkelijkheid te worden na een uitglijder door een onhandigheid van een verkenner. Rutte zei net iets te nonchalant dat dit echt niet nog in de Kamer moet worden uitgespeld, dat we dóór moeten, het land moet geregeerd, niet zo zeuren over kleinigheden en formulerinkjes, we gaan het snel en efficiënt regelen onder mijn leiding. De onvrede van mensen, van Kamerleden althans, leek zich te kanaliseren in die ene opmerking over dat ene Kamerlid, dat ene leugentje, dat staat voor de arrogantie van de macht, en uiteindelijk ook voor de houding die tot de toeslagenaffaire kon leiden, in de woorden van Leijten en datzelfde Kamerlid: de ‘Rutte doctrine’.

Dit gaat over bestuursstijl, over transparantie, over de rol van de regering versus de Kamer, en staat daarbij los van ontevredenheid over het inhoudelijke beleid, bijvoorbeeld of de Belastingdienst wel zoveel aandacht had moeten besteden aan fraudebestrijding bij toeslagen, versus fraudebestrijding bij brievenbusfirma’s of andere bedrijven.

Bonussen

Wat mij vaak verbaast is dat mensen die ook inhoudelijke kritiek hebben, die het bijvoorbeeld onbegrijpelijk vinden dat er bonussen worden uitgekeerd aan topbestuurders terwijl de gewone werknemer er niet op vooruit gaat, dat niet omzetten in een linkse stem. Waarom stemmen mensen die ontevreden zijn niet op partijen die met inhoudelijke en enigszins realistische oplossingen komen? Zoals bijvoorbeeld belastingverhoging zodat we mensen in de zorg en op scholen beter kunnen betalen, of weer terug naar het ziekenfonds als je kritiek hebt op het huidige systeem met zijn vele verzekeringen die elk jaar weer een puzzel vormen wie wat wel en niet vergoedt bij welke zorgverlener?

Vind je dat de marktwerking te ver is doorgeschoten, dat de kleine man het niet meer kan volgen, dat de gewone Nederlander wordt vermalen door een bureaucratisch en star overheidsorgaan? Nee, ik ben niet van de SP maar ik verbaas me er wel over dat mensen met dergelijke kritiek op partijen stemmen die de belasting willen verlagen, het bedrijfsleven ruim baan geven en de publieke voorzieningen verder uitkleden – althans dat is wat hun stemgedrag zegt, de verkiezingsprogramma’s zeggen natuurlijk allemaal dat alles belangrijk is en iedereen het beter moet krijgen. Geen belasting betalen maar wel een overheid die alles goed regelt en betaalt, van nu het ene noodhulp pakket na het andere, goede zorg, goede infrastructuur, voldoende woningen in alle sectoren, goed onderwijs, en ook politie natuurlijk en misschien toch ook iets voor defensie en het tegengaan van cybermisdaad, etc. etc. Iedereen snapt dat dat niet kan en dat is dus prima uit te leggen.

Rechtspopulisten

De coronacrisis heeft meer dan ooit duidelijk gemaakt hoe belangrijk de zorg is, en hoe urgent onze omgang met de natuur herzien moet worden. Daarvoor moet je niet bij de VVD zijn en ook niet bij Forum. Wilders zegt op te komen voor de zorg en dient moties in dat zorgpersoneel meer betaald moet krijgen, maar als je ondertussen de belasting wilt verlagen is het de vraag waarvan je dat moet betalen. Oh ja, van het mythische einde-aan-de-massa-immigratie natuurlijk.  Ten eerste is die al ingeperkt door de huidige regering, ten tweede zitten we aan verdragen vast, en ten derde zijn de meeste ‘buitenlanders’ (of vooral moslims want daar gaat het Wilders om) hier niet via een asielprocedure gekomen maar zijn hun ouders lang geleden hierheen gehaald om onze economie te helpen groeien. Hun kinderen zijn vaak fanatieker moslim dan zij waren en dat verander je niet door de grenzen te sluiten, maar dat terzijde.

De meeste stemmers op de populisten kijken blijkbaar niet erg kritisch naar de haalbaarheid van de plannen van Wilders en Forum of naar het verschil tussen wat zij zeggen en wat ze vervolgens doen. Rechtspopulisten worden zelden afgestraft voor het niet kunnen waarmaken van al hun beloftes en de onhaalbaarheid van hun plannen, omdat hun achterban dat kennelijk niet belangrijk vindt. Ze willen vooral een signaal afgeven, laten merken dat ze boos zijn en daarmee de traditionele partijen een opdonder geven. De behoefte om frustraties om te zetten in een stem lijkt het te winnen van de wens op een partij te stemmen die het meeste kans maakt daadwerkelijk iets aan het probleem te doen.

Ook extreme of zelfs openlijk racistische ideeën schrikken veel kiezers niet meer af. Wilders stemmers geven steevast aan dat ze niet al zijn opvattingen delen over moslims, maar het belangrijk vinden om op iemand van buiten de gevestigde orde te stemmen, tegen de elite, iemand die ‘zegt waar het op staat’ en ook bij zijn verhaal blijft. En iemand die hun problemen zoals verlies van autonomie en identiteit door ‘Brussel’ en teveel buitenlanders serieus neemt. Hoe hard gevestigde partijen ook roepen dat zij dat ook serieus nemen, hoe vaak die ook in gesprek gaan met ‘de gewone man’, zo wordt dat door hen niet ervaren. Misschien omdat die partijen wel luisteren maar ook kritisch zijn en niet overal in meegaan. Het is misschien een beetje als het eten van een vette snack die snel verzadigt tegenover een voedzame verantwoorde maaltijd: het eerste is aantrekkelijker maar het tweede beter op de langere termijn.

Burgerparticipatie

De vraag is hoe mensen kunnen worden overtuigd voor de voedzame maaltijd te kiezen, hoe ze kunnen worden aangesproken op hun ratio, op hun vermogen kritisch mee te denken in plaats van een lange neus te trekken naar de gevestigde orde. Mensen die op populisten stemmen hebben hun vertrouwen in de ‘gevestigde orde’, de traditionele partijen met hun machtsstructuren en ‘baantjes carrousel’ verloren, maar dat wil niet zeggen dat ze geen begrip hebben voor lastige dilemma’s en afwegingen.

Ik vind in dat opzicht de ideeën interessant over meer burgerparticipatie waarbij echte, reële invloed en verantwoordelijkheid wordt gegeven aan een a-selecte groep burgers. Geen referenda maar groepen burgers daadwerkelijk over lastige zaken laten meebeslissen, een beetje zoals de burgerjury’s in sommige landen. Uit onderzoek blijkt dat zij dan veel meer dan je zou verwachten op grond van wat je zoal leest op Twitter na uitspraken in belangrijke zaken, tot genuanceerde en afgewogen besluiten komen.

Uiteraard moet wel aan een aantal voorwaarden worden voldaan, en het zal niet met alle onderwerpen mogelijk zijn, maar ik denk dat democratie veel meer moet zijn dan een keer in de vier jaar stemmen. Ook de structuur die wij kennen met partijen waarvan je lid kunt worden en waarin je zelf invloed kunt uitoefenen door actief te zijn, werkt steeds minder. Juist in de populistische partijen is er weinig ruimte voor participatie van mensen van buiten de politiek, en wil de leider graag alle touwtjes in handen houden. Partijen zouden meer durf moeten hebben en vindingrijker kunnen zijn in het aanspreken van burgers op hun verantwoordelijkheidsgevoel en creativiteit, en zo de populisten de wind uit de zeilen kunnen nemen. Zij hebben immers de mond vol over de arrogantie van de macht en dat er niet naar de burger wordt geluisterd, maar doen daar zelf als het erop aan komt vrolijk aan mee. Zij nemen de burger uiteindelijk allerminst serieus, hoezeer ze hem/haar ook naar de mond praten.

Ratna Pelle

dinsdag 23 maart 2021

Politieke keuzestress op 17 maart

Het was weer een worsteling afgelopen 17 maart! Er waren 10 tot 15 enigszins serieuze partijen waaruit je kon kiezen, terwijl er een veelvoud aan politieke en maatschappelijke opvattingen is en vooral een veelvoud aan combinaties. Zoals ieders identiteit uniek is, is je politieke kleur dat ook. Maar je moet een hokje aankruisen, en die persoon, van die partij, gaat jou vertegenwoordigen. Die stemt over vele honderden moties, neemt deel aan vele Kamerdebatten, wordt belobbied, laat zich informeren en komt misschien zelfs in de regering en neemt talloze belangrijke en verstrekkende besluiten. En sluit allerlei compromissen, wellicht ook op punten die voor jou cruciaal zijn... Natuurlijk kun je iemand aanschrijven en jouw visie neerleggen, maar al heet het volksvertegenwoordiger, niemand heeft tijd om duizenden brieven te lezen, laat staan met je in gesprek te gaan.

Toen ik vroeger nog lid was van GroenLinks schreef ik ze weleens aan over de zoveelste eenzijdige anti-Israel motie, en kreeg alleen een kort standaardantwoord. Mensen die de partij recentelijk aanschreven over het feit dat men een vrouw hoog op de lijst zette die tot 1 december vicevoorzitter was van een belangrijke met de Moslimbroederschap verbonden jongerenorganisatie, kregen geen of een totaal nietszeggend antwoord. Ook bij andere partijen blijft het vaak bij een korte formele reactie. Op facebookberichten wordt al helemaal niet gereageerd, en logisch ook, die mensen kunnen zich niet in tienen splitsen.

Meerstemmig

In Duitsland heb je een Zweitstimme. Je stemt op degene die je wilt dat het land gaat leiden, bijvoorbeeld Angela Merkel, en je stemt daarnaast op de partij die je het beste programma vindt hebben, bijvoorbeeld de Grünen. Dat is al iets. Maar ik zou wel een Dritt- Viert- en Fünftstimme willen hebben. Eén voor wie het land moet leiden, één voor welke partij de beste ideeën heeft voor de oplossing van de coronacrisis, één voor het beste klimaatbeleid, één voor Israel en Joden, en één voor een eerlijker sociaal beleid. En doe er ook nog maar eentje voor medisch-ethische kwesties en eentje voor veiligheid, en misschien ook eentje voor Europa.

De tijd dat je een bepaalde ideologie aanhing of geloof had en daar automatisch een hele set standpunten bij hoorde, is voorbij. Links en rechts lopen steeds meer door elkaar. De ene stemwijzer zet 50+ bovenaan, de andere Jong, en de ene de CU en de andere D66. Rechtse mensen klagen dat de linkse partijen veel te hoog scoren, linkse mensen krijgen de libertaire partij bovenaan, etc. Het kan verkeren. Bij de beantwoording van de stellingen door de partijen nemen ze het soms nogal ruim, zodat op eigenlijk linkse stellingen, waarnaar de afgelopen jaren niet werd geregeerd, ook VVD en CDA goed scoren. En lang niet alle onderwerpen passen in het oude links-rechts stramien, en dan is het ook nog toeval over welke onderwerpen er toevallig vragen bij zitten.

Stemmen trekken

Een gedeeltelijke oplossing bieden de Stemmentracker of de Stemchecker: je geeft aan of je het eens bent met moties waarover daadwerkelijk is gestemd en kijkt vervolgens met welke partij je de meeste overeenkomst hebt. Simpel. Maar veel moties zijn door een veelheid van partijen gesteund, dus de verschillen zijn niet heel groot, en soms stemt een partij ergens tegen omdat ze er niks van moeten hebben (FvD tegen klimaatwet) of juist omdat het ze niet ver genoeg gaat (PvdD tegen klimaatwet). Ik moest mijn mening geven over een bindend dan wel adviserend studieadvies, de beveiliging van koopvaardijschepen, de IJsselmeer ziekenhuizen, visumvrij reizen van Albanezen in Europa, en nog zo wat dingen die de afgelopen vier jaar in de Kamer zijn langsgekomen maar waar ik me nog nooit in had verdiept.

Veel dingen die voor mij belangrijk zijn komen daarentegen helemaal niet aan bod. Ik had steevast Denk en Bij1 hoog staan, niet alleen omdat er nooit wat over Israel in die stemwijzers zit, maar omdat zij nou eenmaal met bijna alle progressieve moties meestemmen. Er waren opvallend genoeg ook geen stellingen over Zwarte Piet, diversiteit of antiracisme. Ik vind deze partijen daar behoorlijk in doorschieten en kan nogal kriebelig worden van dat ‘woke’ zijn en de politiek correcte aanduiding van een en ander. Soms is de persoon en diens achtergrond minstens zo belangrijk als de ideeën die men uitdraagt, maar dat is niet in een stelling te vatten.

Maar mijn grootste worsteling is dat het gewoon niet mogelijk is op een partij te stemmen die het klimaatprobleem en natuurbehoud echt serieus neemt en ook recht doet aan Israel. De CU komt nog het meest in de buurt en ik ken genoeg mensen die erop stemmen, maar voor mij is het geen optie met mijn liberale visie op voltooid leven en dergelijke kwesties, mijn twijfels bij het bijzonder onderwijs, het belang dat ik hecht aan emancipatie ook van homo’s en de LGBTI-etc. beweging. Er is gewoon teveel waarin de CU een totaal ander - namelijk op de Bijbel gebaseerd - wereldbeeld heeft.

Ontstemd

Van oudsher sta ik het dichtst bij GroenLinks, en die krijgt nu in het NIW zelfs een minimaal soort stempel van goedkeuring, ik moest even twee keer lezen om te geloven dat Bart Schut het echt had geschreven:

“Net als D66 omarmde GroenLinks (GL) in november de IHRA-definitie, zoals buitenlandwoordvoerder Bram van Ojik al in maart 2019 opperde in een interview met het NIW. Deze ommezwaai ging niet zonder slag of stoot; de meer extremistische vleugel van de partij probeerde eind januari tijdens een onlinecongres de fractie te corrigeren. Maar de partijleiding ontraadde de motie, een advies dat door liefst twee derde van de leden werd gevolgd. Nadat Van Ojik eerder al de BDS-beweging had afgewezen, leek de partij afstand te doen van zijn activistische anti-Israëlverleden en een acceptabele Israëlkritische koers te varen.”

Daar volgt natuurlijk een hele vette disclaimer op en dat is ook de reden dat ik er niet op heb gestemd: de nummer 9 was tot 1 december (nadat haar plaats op de lijst al was bekend gemaakt en er ophef was ontstaan) vicevoorzitter van Femyso, gaf trainingen aan o.a. Milli Görüs en had andere kontakten met mensen van de Moslimbroederschap (MB). Kauthar Bouchallikht laat weten met voorkeursstemmen alsnog een zetel in de Tweede Kamer te hebben gewonnen, wat de vraag oproept waarom zoveel mensen juist op haar stemden. Wellicht heeft GroenLinks met haar kandidatuur meer stemmen van moslims gekregen, of stemden mensen op haar uit protest tegen de zogenaamd rechtse kritiek op haar?

Bouchallikht zegt dat ze alle progressieve standpunten van GroenLinks onderschrijft. Als dat echt zo is, betekent dat een radikale breuk met haar verleden en het milieu waarin ze tot voor kort actief was, of ze moet toneel hebben gespeeld bij al haar MB gelieerde activiteiten. Ze is jarenlang voor Femyso actief geweest, bovendien was haar vader een leidend figuur binnen de MB in Nederland. Helaas weten we niet hoe dit zit, want ze is nergens in de media echt kritisch hierover aan de tand gevoeld en kwam altijd weg met simpele en ontwijkende antwoorden.

Voor mij dus geen GroenLinks dit keer. Toch was ik niet blij met hun grote verlies en vond ik de uitslag triest, vooral ook de bijna 30 zetels voor partijen rechts van de VVD, die weliswaar gewoon openlijk, er behoorlijk radikale ideeën en soms bizarre standpunten op nahouden. Heel links heeft nog 26 zetels, dat waren er in 2006 nog 65. Rutte is niet afgerekend op de toeslagenaffaire, de PvdA blijkbaar wel, terwijl Rutte daar toch duidelijk meer verantwoordelijkheid in had.

Coronablunders

Er is flink geblunderd in een jaar coronacrisis: van de beschermingsmiddelen waarbij we achteraan in de rij stonden (met extra besmettingen en doden in vooral de verzorgingshuizen als gevolg, ik vind dat best heftig), tot de minimale testcapaciteit tot vorige zomer, de vele mensen die met lichte klachten gewoon moesten doorwerken in de zorg, verzorgers die zelfs coronapatiënten volgens het RIVM zonder beschermingsmiddelen veilig konden behandelen, en hoe daarover vervolgens werd gedraaid. Ook werd na de zomer veel te traag gereageerd op de al maanden oplopende besmettingscijfers, en aanvankelijk met halfslappe maatregelen als dat het licht in de horeca om 12 uur aan moest. En nu nog steeds zijn we op de massale inzet van sneltesten aan het wachten, we waren het laatste EU land dat met vaccineren begon en bungelden tot een paar weken terug bijna onderaan net boven Bulgarije.

En dan natuurlijk de willekeur in de maatregelen: met zijn drieën op afspraak naar buiten kostte je vorig jaar 390 euro p.p. inclusief strafblad (ook op anderhalve meter), elkaar spontaan ontmoeten en een praatje maken mocht geloof ik nog net, je mag wel met honderden tegelijk demonstreren of uitwaaien op de Boulevard maar niet op het terras ernaast zitten etc. etc.  En dan de avondklok die er even voor een paar weken zou komen en nu al twee maanden geldt, terwijl ik wel weer een tattoo kan laten zetten.

Verlies op links

Over al deze zaken was behoorlijk wat chagrijn, in de talkshows werd het kabinetsbeleid gefileerd, er was woede en ontzetting over de toeslagenaffaire, Renske Leijten en Pieter Omtzigt werden bewonderd om hun volharding in het boven tafel krijgen van de informatie. En wie wint er? Mark Rutte! Wie verliest? CDA en SP. Oké, het CDA was tegelijk ook onderdeel van de macht en dus het probleem, maar waarom is de SP hier niet voor beloond? Lilian Marijnissen deed het verder ook niet beroerd, wat ook geldt voor Jesse Klaver en Lilianne Ploumen.

Een jaar lang leken ze de wind mee te hebben nu meer dan ooit duidelijk is dat er meer geld nodig is voor de zorg en we de wrange vruchten plukken van de bezuinigingen van Rutte 2. Ook het belang van een kleinere veestapel en andere omgang met dieren lijkt me alleen maar aan urgentie te hebben gewonnen. Een deel komt natuurlijk doordat Sigrid Kaag sterk opkwam en meer leiderschap uitstraalde, maar D66 is geen echt linkse partij. Hans Spekman klaagde bij Jinek dat het niet over wonen en grondpolitiek ging en andere klassieke sociaal-economische thema’s, en we teveel met identiteitspolitiek bezig zijn: hoe racistisch is Zwarte Piet, wel of geen excuses voor de slavernij, de correcte aanduiding van iemand die in een niet-westers land is geboren of wiens ouders daar vandaan komen, er wordt 10 of 20 keer zoveel over geschreven als over het minimumloon of hoe speculanten de huizenprijzen opdrijven. Op een gegeven moment kreeg Marijnissen bij Nieuwsuur de vraag of ze wel ‘woke’ was, een vraag waar ze geen duidelijk antwoord op gaf. Over de gigantische kloof in salarissen binnen grote ondernemingen en de bizarre miljoenen bonussen die aan de top worden uitgedeeld ging het niet.

Ratna Pelle

 

zaterdag 6 maart 2021

Ongelijke behandeling in tijden van corona

De terrassen willen dolgraag weer open....

In het coronabeleid is de logica soms ver te zoeken, wat het draagvlak voor de maatregelen ondermijnt en tot begrijpelijke irritaties leidt. Zo meldt de Volkskrant op woensdag, de eerste dag dat er op afspraak gewinkeld mag worden:

“Voor de ingang van de winkel reageren twee klanten geïrriteerd als ze te horen krijgen dat er vandaag alleen op afspraak gewinkeld mag worden. Een van hen koopt desondanks twee sleutelhangers die hij diezelfde dag nog cadeau wil geven. Hij mag ze volgens de regels alleen niet meteen uit de winkel meenemen. Maar voor alles is een oplossing, de klant woont niet ver weg. ‘Dan kan ik ze wel nu bij u thuisbezorgen’, besluit een van de medewerkers. De klant loopt tevreden naar huis om open te kunnen doen als de bel gaat.” 

Bekend zijn natuurlijk de terrassen die dicht moeten blijven terwijl men in het Vondelpark aan het feesten was, of volle Jumbo’s en Kruidvatten terwijl de kledingzaak ernaast leeg is. Ook steekt het dat de Jamin en de Gall & Gall open zijn maar mensen geen onderbroek konden kopen bij de Zeeman, of dat de Primera wel een postzegel mocht verkopen maar geen rouwkaart; en nu moet je voor de onderbroek of rouwkaart vooraf een afspraak maken? Ook opvallend zijn de anti-coronaprotesten met honderden mensen, of de campagnebijeenkomsten van Baudet, toegestaan mits er afstand wordt gehouden, en het feit dat je niet met drieën mag wandelen of buiten sporten. En wat is er per se onveiliger aan buitensporten als je 27 bent en geen 26?

Al dat soort zaken leiden er steevast toe dat mensen verongelijkt zijn. Als de kappers open mogen, dan kan ik mijn zaak ook veilig openen. Als een masseur een uur over je heen gebogen aan je rug mag zitten dan kan ik een klant ook wel in tien minuten aan zijn gerief helpen, zegt de sekswerker. De ene sector openen en de andere niet, of de ene groep meer ruimte geven dan de andere, leidt tot boosheid, protesten en rechtszaken tegen de overheid. Vandaar dat de ideeën van Herstel-NL zo desastreus voor het moreel en de onderlinge solidariteit waren.

Handhaving

Dit probleem zie je ook bij de handhaving. Na negenen buiten lopen betekent een redelijke kans op 95 euro boete, ook als je alleen loopt en er buiten de betreffende boa niemand in de buurt is die je zou kunnen besmetten. Bij veel illegale feesten, waar mensen met soms honderden dicht op elkaar staan en de volksgezondheid in gevaar brengen, is de boete, juist ja, ook 95 euro. De kans dat je hem krijgt is echter een stuk kleiner dan bij het overtreden van de avondklok, omdat men zo snel geen tientallen of honderden mensen kan beboeten. Ik heb ook nog niet gelezen dat feestgangers dubbel beboet zouden worden, al zou dat voor de hand liggen: voor overtreding van de avondklok en voor groepsvorming. Wekelijks worden zo’n 7.000 tot 10.000 boetes gegeven voor het overtreden van de avondklok, en meerdere honderden voor groepsvorming. Er worden wekelijks vaak tegen de 100 illegale feesten beëindigd, met tienduizenden deelnemers. Er zijn helaas geen aparte cijfers van het aantal boetes (wellicht vallen die deels ook onder de avondklok) maar het laat wel zien hoe scheef de verhoudingen liggen.

Uiteraard is dit niet helemaal te voorkomen, maar men zou bij de handhaving van de regels en de opening van sectoren wel meer kunnen uitgaan van proportionaliteit en redelijkheid. Gebruik de avondklok bijvoorbeeld vooral om groepsvorming tegen te gaan en om feesten makkelijker op te kunnen sporen. Laat wandelaars in huistenue of sporters met rust, ook als het een uurtje later is. Verhoog de boetes bij ernstige overtreding van de regels, waarbij het in gevaar brengen van de volksgezondheid ten laste gelegd kan worden. Laat die mensen voorkomen en geef ze een strafblad, net als bij de avondklokrellen van eind januari. Niet hoe makkelijk het te handhaven is maar het werkelijke risico dat overtreding van een regel met zich mee brengt moet leidend zijn.

Redelijkheid

Dit geldt ook bij de opening van sectoren. Niet de hardste schreeuwers of datgene waarvan opeens heel veel mensen vinden dat het echt onmenselijk is dat nog langer dicht te houden moet open, maar wat het minste risico op besmetting geeft. Dus sta eerst meer buiten toe, uiteraard met anderhalve meter afstand (die afstand geldt in principe altijd en met een reden, waarom mogen mensen tot 27 jaar daar dan bij het buitensporten van afwijken?). Je leeftijd is daarbij onbelangrijk, en ook wat je doet, als je maar afstand houdt. Met 250 mensen demonstreren of naar Baudet luisteren is niet anders dan met 250 mensen picknicken, sporten of 250 mensen die toevallig in hetzelfde park hetzelfde rondje lopen. Als er genoeg ruimte is en mensen houden afstand, kan het. Hou een bepaald aantal mensen per hectare open plein of park aan. Worden het er meer dan wordt men weggestuurd en de locatie gesloten. Bij geen afstand houden volgt een boete.

De volgende stap is de terrassen openen. Zowel bij terrassen als groepen in het park is streng toezicht nodig, en de reële kans een boete te krijgen als je je duidelijk niet aan de afstandsregel houdt (of sluiting bij herhaalde overtredingen). Daarna kunnen niet-essentiële winkels open, met een beperkt aantal mensen per oppervlakte met wederom reële controles en boetes (dat geldt uiteraard ook voor de supers en drogisterijen). Etc, etc.

Routekaart

Alles gebaseerd op een zo goed mogelijke inschatting van de gevaren door het RIVM/OMT, en met een routekaart die aangeeft bij welk aantal besmettingen en ziekenhuisopnames, en welke R-waarde, een bepaalde versoepeling mogelijk is (in andere landen gebeurt dat – ten dele – wel en het geeft duidelijkheid, houvast en minder scheve gezichten en verongelijktheid). Scholen, die immers een bijzonder belangrijke functie vervullen (in tegenstelling tot de nagelstyliste en de tattooshop), kunnen hiervan uitgezonderd worden zodat zij met een groter risico op besmettingen onder voorwaarden toch open kunnen.

Bij hoeveel besmettingen wat kan is een politieke keuze, een vraag van risicobereidheid. Een afweging van het verwachte aantal doden en zieken dat we bereid zijn te accepteren om weer wat vrijheid terug te hebben en de economische en sociale malaise een klein beetje tegen te gaan. Wees daarover eerlijk en transparant. Sectoren openen terwijl de cijfers oplopen betekent meer mensen met ernstige corona, meer doden ook, meer mensen die geen normaal afscheid meer konden nemen van hun naasten...

Omdat dat zulke moeilijke en ingrijpende keuzes zijn, is het van het grootste belang dat iedere zweem van willekeur, van buigen voor lobbies of de ene groep of sector bevoordelen boven een andere, of van verkiezings-opportunisme desastreus. Dat mensen morren en ‘we zijn het zat en trekken het niet meer’ een nieuwe mantra is geworden, mag ook niet leidend zijn. We stellen regeringsleiders aan om oog te hebben voor de langere termijn, om lastige afwegingen zo zuiver mogelijk te maken en niet te doen wat de massa op een bepaald moment wil. Daarbij moeten we niet vergeten dat over twee maanden alle kwetsbare mensen zijn ingeënt en met veel minder risico van alles weer zal kunnen. Wie dat niet gelooft, kan hier de dagelijkse vaccinaties en leveringen bijhouden.

Ratna Pelle

dinsdag 23 februari 2021

Jong én oud lijdt onder corona lockdown

 Pak gerichter risicogedrag aan in plaats van rigide regels zonder onderscheid

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

* Dit artikel heb ik zondag geschreven en is maandag (in iets gewijzigde vorm) gepubliceerd op ThePostOnline.


Ze vliegen ons al weken om de oren: artikelen met koppen als 'Doe scholen hoe dan ook open', en onderzoeken waaruit blijkt hoezeer jongeren te lijden hebben onder de huidige lockdown. Ze vereenzamen, zijn depressief, lopen onherstelbare leerachterstanden en andere schade op, kortom, er moet iets gebeuren en wel nu. Maar dat kan niet, want de coronabesmettingen dreigen weer op te lopen en de Britse variant neemt de overhand, waardoor de R-waarde, die nu (in feite twee weken geleden) nog net onder de 1 lag, daar weldra boven zal komen, ook als we helemaal niks versoepelen.

Het kabinet zit dus met een probleem: terwijl de druk om te versoepelen en vooral iets voor de jongeren te doen toeneemt, kan dat eigenlijk niet, want je riskeert dat besmettingen, ziekenhuisopnames en doden weer exponentieel gaan stijgen en we over een of twee maanden in 'code zwart' terecht komen. Daarop heeft men nu wat bedacht: we verlengen gewoon die verfoeide avondklok nog een keer. Het plan, de afspraak en de belofte was die als eerste weer af te schaffen, dus als we dat niet doen dan 'winnen' we wat we anders aan R-punten hadden verloren met de afschaffing. Deze 'winst' van de avondklok werd al gebruikt om de opening van de basisscholen te compenseren, nu wil men het voortgezet onderwijs deels heropenen, en op dezelfde manier moeten de verkiezingen gewoon kunnen doorgaan: verreken dit telkens met het denkbeeldige verlies van de avondklok en dan moet het met de nodige voorzorgsmaatregelen kunnen. En de kappers mogen weer aan het werk, zodat de politici in de verkiezingscampagne weer goed voor de dag kunnen komen.

Jong en oud

Ondertussen lijdt natuurlijk gewoon iedereen flink onder de lockdown, jong en oud en alles daartussenin. Want met al die focus op doelgroepen en extra kwetsbaren worden allerlei 'gewone mensen' vergeten: mijn broer die zijn vriendin al vanaf oktober niet meer heeft gezien, want zij woont in het buitenland. Mijn hardloopmaatje heeft om dezelfde reden haar ouders al bijna een half jaar niet gezien. Alleenstaande 40-ers of 50-ers zonder kinderen wiens sociale leven zich voornamelijk 's avonds en buiten de deur afspeelde. Of wat te denken van al die horecamensen die gewend waren de hele dag mensen om zich heen te hebben en nu thuis de muren op zich af zien komen of hun partner tot waanzin drijven. Kleine zelfstandigen die hun hele kapitaal in een kroeg of kledingboetiek hadden gestopt. Gescheiden mensen die net bezig waren - net als studenten - om in een nieuwe omgeving een nieuw sociaal netwerk op te bouwen, maar die géén ouders meer hebben om tijdelijk op terug te vallen. Enzovoorts en zo verder. Sommigen van die mensen worden depressief, ze lijden ongetwijfeld psychische schade, gezinnen en relaties staan onder druk, mensen hun ontwikkeling staat stil, hun perspectief valt weg.

De ruimte die er niet is nu gaan gebruiken voor kleine versoepelingen voor een specifieke groep, gaat ten koste van anderen. Iedereen snakt naar versoepeling, naar ruimte, sociaal contact, de dingen doen die je gewend was. Binnen iedere groep zitten veerkrachtige mensen en mensen die op instorten staan, met veel en weinig vrienden of familie, meer of minder perspectief. Ondertussen zullen de besmettingen hoe dan ook weer gaan oplopen, behalve als naar andere manieren wordt gezocht daar wat aan te doen.

Consistentie

Het kabinet lijkt nogal ad hoc van de ene naar de andere persconferentie en crisis te zwalken, zonder langere termijn beleid, zonder een visie op wat nu het minst van alle kwaden is en zonder consistentie. Is de avondklok goed te handhaven en lijkt de weerstand ertegen iets minder te zijn? Hoppa, dan verlengen we die. Neemt de roep op hervatten van het onderwijs toe, dan kijken we wat daar kan. Willen mensen volgende week toch het allerliefst naar de kapper, en is dat het middel tegen coronadepressies? We gaan ons best doen.

Het prachtige lenteweer zorgt ondertussen voor grote drukte buiten. Toch was de boulevard van Scheveningen zaterdag volgens een woordvoerder 'beheersbaar druk', zo meldde de NOS, 'Niets buitensporigs'. Volgens de Volkskrant kon je in het Amsterdamse Sarphatipark 'over de hoofden lopen'. Niet echt coronaproof dus. Op foto's zie je een mensenmassa die tijdens de 'intelligente lockdown' van afgelopen voorjaar ondenkbaar was, en die in schril contrast staat met rigide regels zoals dat er geen twee personen tegelijk op bezoek mogen komen of je met zijn drieën geen ommetje mag lopen. Hoogtepunt van het weekend was een groot feest met honderden deelnemers, zondag in het Vondelpark, dat pas door de politie werd beëindigd toen de meeste feestgangers al vertrokken waren. Tegelijkertijd neemt het aantal besmettingen weer toe en vraagt men zich vertwijfeld af wat we daar toch aan kunnen doen.

Waarom niet massaal wegen en parkeerplaatsen afsluiten? Afgelopen voorjaar werd het gehele heuvelland in Zuid-Limburg wekenlang in het weekend afgesloten voor alle verkeer van buiten, om drukte en 'drommen mensen' te voorkomen. Niet met de grijsgedraaide oproep om drukte te vermijden, afstand te houden, niet met meer dan één persoon af te spreken, thuis te werken en alleen met het OV te gaan als het echt nodig is. De treinen blijven gewoon rijden al zitten ze soms tjokvol. Tijdens de spits is het bijna ouderwets druk op straat, want iedereen heeft een zeer geldige reden om toch even naar kantoor of de zaak te gaan.

Beboet

De Tweede Kamer heeft de regering al vaker gevraagd om werkgevers meer onder druk te zetten om werknemers thuis te laten werken, maar daar wilde men niet aan. Meer toezicht op of mensen die positief getest zijn ook daadwerkelijk in quarantaine gaan? Blijkbaar niet mogelijk. Terwijl ik een boete kan krijgen als ik na 21 uur in mijn eentje een ommetje loop, kun je zonder risico op een boete terwijl je besmet bent naar de super of je werk. Een kwart van de mensen geeft ook gewoon eerlijk toe dit te doen. Nog steeds worden bij illegale feesten deelnemers vaak niet beboet, omdat het er teveel zijn of omdat het meer prioriteit heeft het snel beëindigd te krijgen. Als ze een boete krijgen is dit een lachertje, en de lol meer dan waard. Feestgangers zelf zeggen dat de spanning de vreugde juist vergroot.

Zo krijgen we corona niet onder controle, en zullen veel mensen veel onschuldige dingen niet kunnen doen omdat dat nou eenmaal te handhaven is, in plaats van gericht de excessen en problemen aan te pakken. Waardoor onder iedereen de kans op depressie en psychische problemen toeneemt, en men zich somber en lusteloos voelt. Daarom moet er een verandering van strategie komen, in plaats van binnen dezelfde strategie dan de ene, en dan de andere groep een klein beetje verlichting te bieden, ten koste van al die anderen die in even grote nood zitten.

Maatwerk

Hou op met de avondklok handhaven en zet die capaciteit in om feesten op te sporen en alle vormen van groepsvorming aan te pakken, of het nou dagjesmensen zijn of hangjongeren. Sluit gebieden waar men (te) veel drukte verwacht op voorhand af. Stuur mensen daadwerkelijk terug als het te druk is. Zet te volle treinen stil (zoals in het voorjaar wel gebeurde). Daarvoor in ruil mogen mensen in hun eigen buurt weer met een paar vrienden of wandelmaatjes samen wandelen, of 's avonds in kleine groepjes, op anderhalve meter uiteraard, buiten sporten. Want niet alleen jongeren hebben deze uitlaatklep nodig. 

Dit vergt maatwerk, maar de welwillenden lijden zo minder onder de asocialen of diegenen die menen dat de regels niet voor hen gelden. En als de werkgevers die hun personeel moedwillig laten werken onder onveilige omstandigheden (en dat is uit verschillende onderzoeken en reportages gebleken) worden aangepakt, schept dat misschien ruimte om toch nog iets te doen voor de scholieren en studenten. De overheid moet daarbij niet alleen verbieden maar ook faciliteren, en steeds met werkgevers, docenten, jongeren, buurtwerkers, sportclubs en anderen kijken naar hoe dingen wel veilig kunnen - als het kan.

En tot slot, en hier zou wat mij betreft iedere bijdrage over corona mee moeten beginnen en eindigen: vaccineer zo veel en zo snel mogelijk, verander daarbij niet iedere week van strategie en maak er, zoals Marcel Levi het weer zo treffend verwoordde in Op1, een nationaal project van, waar veel mensen bij betrokken zijn en waardoor we het gevoel hebben samen toch langzaam richting de uitgang van deze crisis te gaan.  

___________

vrijdag 10 juli 2020

Coronaboetes kloppen voor geen anderhalve meter

Voor de Aleh, blad voor Nederlanders in Israel, schrijf ik een nieuwsoverzicht met het belangrijkste nieuws uit Nederland. In het laatste (digitale) nummer stonden aanpak en problemen rond de coronacrisis centraal in mijn overzicht. Daarbij is een stuk over de uitgedeelde boetes en de vraag of die juridisch wel steek houden en ook rechtvaardig zijn, helaas al voor het de eindredactie bereikte gesneuveld omdat het te detaillistisch is en daarom maar in beperkte mate interessant voor mensen die hier al lang weg zijn.

Ik had eigenlijk nog willen schrijven over de coronaboetes en de grote verschillen tussen gemeenten in de handhaving; in Nieuwsuur werd daar vorige week uitgebreid aandacht aan besteed terwijl eerder al juristen de willekeur en de onduidelijkheid over de interpretatie van de regels hekelden. Zij raadden mensen toen aan om de boetes aan te vechten en dachten dat een flink deel niet zou standhouden voor de rechter. Het meest spraakmakend was de boete die in Schiedam werd uitgeschreven aan vier mensen die, keurig op afstand van elkaar, een gebakje aten. Dit was een spontane actie van twee ouders die hun kind en diens partner opzochten, waarna men buiten een gebakje at. Deze boete leidde tot veel verontwaardiging. Met de crowdfundingactie 'Schiedam met slagroom' werd binnen een dag meer dan 1600 Euro opgehaald. Toch verklaarde de burgemeester achter de boete te staan. Uit de Nieuwsuur reportage bleek dat Schiedam met 639 boetes van half maart tot half juni in de top drie staat van gemeenten waar per 10.000 inwoners de meeste boetes zijn uitgedeeld.

Dergelijke boetes (ook voor bijvoorbeeld een verstandelijk beperkte jongen die op straat twee bekenden tegen kwam, of een vrouw die in een park in Nijmegen op een koord balanceerde terwijl een paar anderen in haar buurt toevallig ook circusachtige dingen deden) komen op de mensen die ze krijgen extreem onrechtvaardig over; ze hadden op zijn minst een waarschuwing willen krijgen omdat ze dachten niks fout te doen. Ondertussen kwamen 40 jongeren op een illegaal feest in Arnhem er wel met een waarschuwing vanaf.

Het is moeilijk, zo niet onmogelijk, om altijd consequent te zijn maar dit gaat wel heel ver. Hoe onduidelijk een en ander is blijkt ook uit het volgende citaat uit een NOS artikel van 22 mei, kort nadat premier Rutte een serie versoepelingen aankondigde:

Premier Rutte zei deze week dat het nooit verboden is geweest om buiten te zijn in groepen van meer dan drie personen. "Daar zit geen strikte begrenzing op", zei hij dinsdag, mits de afstandsregels worden nageleefd en het geen evenement wordt.

Maar er zijn gevallen bekend waarin groepen van vier of meer toch zijn behandeld als verboden samenscholing. "Vanuit de overheid was vanaf het begin gecommuniceerd dat groepen van meer dan drie niet zijn toegestaan. Daar hebben wij ook op gehandhaafd", zegt een woordvoerder van de Nationale Politie. "Maar beleid was wel om eerst te waarschuwen en in gesprek te gaan."

Kortom, de politie en Rutte spreken elkaar hier tegen. Dat lijkt mij reden genoeg om alle boetes die op grond van samenscholing zijn gegeven kwijt te schelden. Niet alleen is het verschil met groepsvorming in de praktijk lastig, het slaat ook nergens op. Het virus maakt echt geen onderscheid tussen wie heeft afgesproken dan wel een ander spontaan ontmoet. En van dat eerst waarschuwen kwam dus lang niet altijd wat terecht. Daarnaast staan de boetes in geen verhouding tot het werkelijke gevaar of de schade die mensen hebben veroorzaakt. Mensen die zelfs 30 km te hard rijden in het verkeer komen er met minder vanaf. Toen in maart de maximumsnelheid werd verlaagd naar 100 km per uur op de snelweg, gaf een kwart van de mensen aan zich daar niet aan te zullen houden. Men besloot echter om daar maar zeer bescheiden op te gaan handhaven. Veel lichte verkeersovertredingen worden zelden beboet. Ik verbaas mij geregeld over de lichte straffen waar mensen die zwaar letsel veroorzaken met hun roekeloze (rij)gedrag, mee wegkomen. Waar het anderen in gevaar brengen betreft, is de hoogte van de coronaboetes echt totaal buiten proportie.

Dat er zo streng op soms onduidelijke, nieuwe en diep in ons privéleven ingrijpende maatregelen is gehandhaafd is zeer discutabel en tast het rechtsgevoel aan. Toch heeft maar eenvijfde van de mensen de boete die zij kregen aangevochten, zo meldde de NOS gisteren. Ik hoop dat deze boetes massaal zullen worden kwijtgescholden. Waar mensen bewust de regels overtraden en bijv. een illegaal feest organiseerden, verdienen zij straf. Wanneer burgers ongepland, uit onnadenkendheid of omdat ze het echt niet wisten of snapten, een regel overtraden past een coulante houding. We hebben met zijn allen ons goed gedragen benadrukt Rutte steeds. Ondertussen heeft eenieder zich vast weleens even niet aan de afstandsregel gehouden of is op een mooie dag toch naar een relatief drukke plaats gekomen, heeft een niet strikt noodzakelijke reis gemaakt of ging naar de supermarkt op een druk moment. De overgrote meerderheid is daarvoor gelukkig niet beboet, de relatief kleine groep die net pech had dat er een overijverige boa in de buurt was verdient geen 400 euro boete en aantekening op het strafblad.

Ratna Pelle

~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*~*

Nieuws uit Nederland (Aleh juni 2020)

De afgelopen maanden stonden het nieuws en het openbare leven in Nederland uiteraard voor een groot deel in het teken van de corona crisis. Wat daarbij opvalt is hoe Nederland door de snelle verspreiding van het virus werd overvallen en aanvankelijk steeds achter de feiten aan liep.

Nog op 22 januari schreef minister Bruins van Volksgezondheid: ‘Het virus lijkt niet makkelijk van mens op mens overdraagbaar’, en: ‘de kans dat het naar Europa komt [is] klein’. Dit was niet zo vreemd als het nu lijkt, want ook de WHO deelde die visie nog half januari, op basis van informatie uit China. Ook toen de eerste besmettingen eind januari Europa bereikten, bleef men herhalen dat ‘de kans op uitbraken klein is, zolang besmette mensen direct worden geïsoleerd’. Dit was de houding in Nederland tot begin maart. Alleen mensen die in risicogebied waren geweest en klachten hadden, werden getest. Daardoor bleven veel besmettingen onder de radar en kon het virus zich ongemerkt verspreiden onder de bevolking.

Bij ons werd eind februari de eerste officiële besmetting geconstateerd, bij een man uit Loon op Zand die voor zaken in Noord-Italië was geweest, waar het al volop heerste toen, en vervolgens in een zaal carnaval vierde. Later bleek dat het hier al eerder in omloop was en er voor de carnaval al mensen besmet waren, maar omdat de symptomen soms zo mild zijn en niet te onderscheiden van een gewone verkoudheid of griep, werd dit pas vrij laat vastgesteld. Men dacht het virus via contactonderzoek in de hand te kunnen houden en voerde nauwelijks beperkingen in. Het aantal besmettingen nam begin maart echter snel toe en was niet meer te herleiden tot al bekende gevallen of risico gebieden, en op 9 maart werden de eerste algemene maatregelen bekend gemaakt: handen wassen, niezen in de ellenboog, papieren zakdoekjes gebruiken en geen hand meer geven (waarbij Rutte op de betreffende persconferentie RIVM-hoofd Van Dissel toch een hand gaf, een beeld dat tekenend werd geacht voor de nonchalante wijze waarop men er aanvankelijk mee omging).

Daarna ging het hard: 10 maart riep men op tot sociale onthouding in Noord-Brabant, waar in de kielzog van de carnaval de meeste besmettingen waren geconstateerd, en enkele dagen later werd besloten dat mensen zoveel mogelijk moeten thuiswerken, dat evenementen met meer dan 100 mensen verboden zijn en culturele instellingen moeten sluiten. Ook kwam er een vliegverbod voor risicolanden. Het aantal besmettingen steeg inmiddels met meer dan 100 per dag en de eerste mensen overleden. Zondag 15 maart werd abrupt alle horeca gesloten en, vooral onder druk van leraren en de Tweede Kamer, werd besloten dat alle scholen dichtgaan. Ook werden mensen opgeroepen om anderhalve meter afstand van elkaar te bewaren en sociale activiteiten maar ook vergaderingen en sportlessen etc. werden stopgezet of moesten per videoverbinding. Er waren toen al 1.135 bekende besmettingen en 20 doden. Het openbaar vervoer ging over op een beperkte dienstregeling en men werd opgeroepen alleen echt noodzakelijke ritten te maken.

Maandag 16 maart hield Rutte zijn befaamde toespraak waarin hij het had over het opbouwen van groepsimmuniteit en stelde dat een groot deel van de bevolking besmet zou raken. Dit leidde tot veel verwarring en kritiek, ook uit het buitenland. Aan het einde van die week waren er, met steeds minder testen, 2.994 bekende besmettingen en 106 doden. Nadat in het weekend veel mensen de natuur in trokken, werden maandag 23 maart de maatregelen aangescherpt. Mensen kunnen nu boetes krijgen als ze geen afstand houden of met meer dan drie mensen samen zijn (groepsvorming). In tegenstelling tot veel andere landen mag je wel nog naar buiten, maar graag zo min mogelijk. Verzorgingshuizen en sommige ziekenhuizen worden gesloten voor alle bezoek. Als een lid van een gezin (milde) klachten heeft, moet iedereen thuisblijven. Contactberoepen zoals kappers moeten sluiten, maar winkels mogen openblijven. Veel winkels besluiten echter zelf de deuren te sluiten. De ‘intelligente lockdown’ is een feit. Er zijn inmiddels 4.749 bevestigde besmettingen en 213 doden. De ziekenhuizen en IC's lopen vol en er is een nijpend tekort aan beschermingsmateriaal en testen. Op 31 maart zijn er 12.595 bevestigde besmettingen en 1.034 doden. Alle maatregelen worden verlengd tot 28 april. Begin april is de druk op de zorg op zijn hoogtepunt met meer dan 1400 patiënten op de IC's, die daarvoor in allerijl zijn opgeschaald. Op 21 april zijn er 34.134 bevestigde besmettingen en bijna 4.000 doden, maar het aantal ziekenhuisopnames en mensen op de IC daalt en ook de stijging van het aantal doden neemt af. De pessimistische scenario’s die nog erger voorspelden komen niet uit en twee haastig opgezette noodhospitalen blijven ongebruikt.

Ondertussen echter voltrekt zich een stille ramp in verpleeg- en verzorgingshuizen met de meest kwetsbare ouderen: vele duizenden blijken besmet, zo'n 40% van de huizen heeft met besmettingen te maken, en bijna de helft van de besmette mensen overlijdt aan het virus. Een reden hiervoor is waarschijnlijk dat zij bij de verdeling van beschermingsmiddelen achter in de rij stonden, en verzorgend personeel het virus onbeschermd en ongemerkt heeft doorgegeven. Pas eind april wordt dit serieus genomen en de verdeelsleutel aangepast. Ook worden er dan op wat grotere schaal mondkapjes in eigen land geproduceerd, maar het is nog steeds te weinig, en dit probleem doet zich in de loop van mei nog steeds voor. Eind mei wordt op beperkte schaal weer bezoek toegelaten in verzorgingshuizen.

Begin mei worden een aantal versoepelingen bekend gemaakt. Nadat een week eerder al werd besloten de basisscholen (gedeeltelijk) te openen, mag er vanaf half mei weer buiten gesport worden in groepsverband en kunnen we weer naar de kapper. Op 6 mei is het aantal doden opgelopen tot boven de 5.000, maar is de druk op de zorg verder gedaald. Het aantal mensen dat overlijdt is gedaald van meer dan 100 naar zo'n 25 per dag, en zo'n 10 per dag begin juni. Op 19 mei wordt definitief besloten dat de al eerder in het vooruitzicht gestelde versoepelingen per 1 juni doorgaan: opening van de horeca en culturele instellingen (max. 30 mensen binnen, anderhalve meter afstand). Groepen tot 30 mensen zijn toegestaan mits men afstand houdt. De basisscholen gaan helemaal open en een week later ook gedeeltelijk de middelbare scholen, en vanaf half juni op beperkte schaal het hoger onderwijs. Het OV rijdt weer een normale dienstregeling maar (niet medische) mondkapjes worden daarin verplicht. Over nut en noodzaak van de mondkapjes was lang discussie: RIVM en regering zagen er steeds weinig heil in voor het publieke leven; de verplichting nu voor het OV komt daardoor niet erg geloofwaardig of consequent over.

Begin juni wordt besloten dat de grenzen met een aantal Europese landen weer opengaan per 15 juni en het negatieve reisadvies wordt ingetrokken. Voor landen met een hoger risico en landen buiten de EU blijft het voorlopig wel nog bestaan. Ook is men vanaf 1 juni begonnen met uitgebreider testen: iedereen met (lichte) klachten kan een speciaal nummer bellen en een afspraak maken om getest te worden.

Wat opvalt is het hoge aantal doden in Nederland, het nijpende tekort aan beschermingsmiddelen en testen, en hoe men aanvankelijk achter de feiten aanliep. Voordat we het in de gaten hadden bleek het virus zich (o.a. door carnaval en andere samenkomsten, vandaar dat er in het zuiden veel meer besmettingen waren) al veel verder te hebben verspreid. Dit komt o.a. omdat er maar heel beperkt werd getest. ‘Blijf thuis bij klachten’ was het devies, dan is testen niet nodig. Het totaal aantal besmette mensen lag daardoor volgens schattingen aanvankelijk wel 10 keer zo hoog dan de bevestigde besmettingen die dagelijks werden gemeld. Ook het aantal doden was hoger, zo bleek toen de zogenaamde ‘oversterfte’ bekend werd gemaakt: het aantal mensen dat in deze maanden meer was overleden dan normaal te verwachten is. Ook bleek later dat een flink aantal mensen (schattingen lopen van 25 tot wel 40%) geen of nauwelijks klachten ervaart terwijl men wel besmettelijk is. De ziekte heeft twee gezichten: voor zo'n 85% is het een griepachtige infectie, terwijl de overige 15% er ernstig ziek van wordt, met soms blijvende schade in het hele lichaam of de dood tot gevolg.

Wat verder opvalt is dat met onze ‘intelligente’ lockdown de cijfers even hard omlaag gingen als in bijv. Frankrijk waar je niet eens meer een ommetje mocht lopen of een rondje hardlopen. Ook de relatieve drukte in de weekenden met mooi weer heeft niet tot een nieuwe opleving geleid of zichtbaar de daling afgeremd. Dat geldt ook voor de versoepelingen en de duidelijk toegenomen drukte op straat van half mei. Volgens sommigen waren de eerste vrij milde maatregelen zoals geen handen schudden, vaak je handen wassen en thuis blijven bij geringe klachten al behoorlijk effectief, en vooral te laat genomen. Er zijn steeds sterkere aanwijzingen dat mensen buiten nauwelijks besmet zijn geraakt en vooral de matige luchtverversing binnen en het langere tijd dicht op elkaar verblijven problematisch is. Ook zijn er sectoren die bijzonder kwetsbaar zijn: na de verpleeg- en verzorgingshuizen zijn nu de slachthuizen een probleem: hier werken arbeidsmigranten vaak dicht op elkaar, worden in kleine busjes naar de werkplek vervoerd en leven met tien man in een huis. Ook zijn er in enkele scholen, kerken en moskeeën veel besmettingen geconstateerd.

Een nieuw probleem diende zich begin juni aan toen er wereldwijde verontwaardiging en woede heerste over de dood van een zwarte man door een witte politieagent in de VS. Op pinkstermaandag kwamen duizenden demonstranten naar de Dam die daar dicht op elkaar stonden. Hiermee had men niet gerekend, maar de burgemeester vond het een groter risico om in te grijpen en stelde het demonstratierecht boven het risico op verspreiding van corona. Dit kwam haar op felle kritiek te staan. Virologen zijn het niet eens over het risico ervan; het goede weer en het feit dat velen een mondkapje droegen beperken de kans op grootschalige besmettingen.

Boetes

Wat tot slot opvalt is dat maatregelen niet altijd consequent zijn en ook dat er vaak onduidelijkheid is of vooral was over wat wel en niet kan, en dat zaken soms wel en soms niet worden beboet. Zo mag er op dit moment (begin juni) weer in groepen tot 10 personen buiten worden gesport, maar is het onduidelijk of je buiten in georganiseerd verband mag picknicken. Er zijn boetes uitgedeeld aan mensen die voor de versoepelingen van half mei met zijn vieren op anderhalve meter afstand van elkaar in het park zaten of een gebakje aten, of met zijn drieën in een tuin zaten, ook op afstand. Iemand werd beboet die 4 mensen thuis had uitgenodigd, nadat de buren hem hadden 'aangegeven'.  De ene boa beboet wel, de andere niet. Er is volgens sommige boa's een verschil tussen afspreken met zijn drieën buiten (samenkomst) en groepsvorming (je laat de hond uit en komt spontaan bekenden tegen). Het eerst zou strafbaar zijn, het tweede niet. Volgens sommige interpretaties, want zo staat het niet in de noodwet. Per plaats en per boa worden zaken anders geïnterpreteerd. Daarbij blijken veel boetes fouten te bevatten. Volgens sommige juristen zouden de meeste boetes geen standhouden voor de rechter, en ook politieke partijen twijfelen aan de boetes. GroenLinks heeft mensen die zich gedupeerd opgeroepen bezwaar aan te tekenen bij de rechter. Sheila Sitalsing verwoordt het zo:

Belangrijker: de coronaboetes deugen ook veelal niet omdat ze drijven op willekeur en ongelijke behandeling (in Voorburg hadden Lou en Taco geen boete gehad, lichtte de verbaliserende boa behulpzaam toe), en omdat de noodverordeningen waarop ze zijn gebaseerd een veel te langdurige inbreuk vormen op grondrechten, zeggen staatsrechtgeleerden.

Maandag gaf de Raad van State de klagende juristen gelijk in een advies voor de Tweede Kamer. De noodverordeningen sluiten niet aan ‘bij de specifieke wettelijke grondslag die de Grondwet eist voor de beperking van grondrechten’. Democratische controle is er amper op, omdat de ongekozen voorzitters van de veiligheidsregio’s min of meer hun gang kunnen gaan.

Vandaar dat niet alleen politieke partijen maar ook hoogleraren mensen oproepen de boetes niet te betalen. De regels waren zo onduidelijk dat ook Rutte er niet meer uitkwam: op de laatste persconferentie op 19 mei zei hij dat met vier mensen in het park zitten gewoon mag en ook altijd heeft gemogen, terwijl daar veel boetes voor zijn gegeven.

Inconsequenties: binnen mag je meerdere mensen uitnodigen, buiten is met meer dan 2 samenkomen strafbaar (tot half mei?). Je mag wel buiten sporten tot 10 mensen, maar niet erna nog even napraten, op anderhalve meter afstand. Demonstreren met honderden of duizenden mag wel, picknicken in het park niet. Vliegtuigen mogen weer met volle bezetting vliegen, ander ov rijdt op maximaal halve bezetting en in de auto mag je niet met meer dan 2 mensen uit een verschillend huishouden zitten.